Η Αιρεσιµότητα, που θεωρείται η αρχή προστασίας του ευρωπαϊκού χρήµατος µπορεί να χρησιµοποιηθεί και ως εργαλείο πολιτικής πίεσης από την ΕΕ; Θα µπορούσε να αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα ως προς την καταβολή γεωργικών και κτηνοτροφικών επιδοτήσεων της χώρας. Στο πρόσφατο παρελθόν έχει γίνει λόγος ακόµη και για αναστολή χορήγησης των γεωργικών πόρων που δικαιούται η χώρα µας. Θα δούµε συνοπτικά αν και πότε µπορεί η ΕΕ να αρνηθεί ή να αναστείλει την εκταµίευση πόρων.
Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ φέρνει στην ελληνική δηµόσια συζήτηση έναν όρο ελάχιστα γνωστό, αλλά πολιτικά βαρύ: την «αιρεσιµότητα». Πρόκειται για τη δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συνδέει τη χρηµατοδότηση ενός κράτους µέλους µε την ύπαρξη πραγµατικών εγγυήσεων για την προστασία των ευρωπαϊκών χρηµάτων. Το ερώτηµα όµως είναι αναπόφευκτο: πρόκειται για ουδέτερο δηµοσιονοµικό µηχανισµό ή για εργαλείο που µπορεί να αποκτήσει πολιτική χρήση, ιδίως όταν τα καταγγελλόµενα περιστατικά αγγίζουν κυβερνήσεις, υπουργούς και βουλευτές1;
Ο Κανονισµός 2020/2092 επιχειρεί να δώσει νοµική απάντηση σε αυτό το δίληµµα. Στο νοµικό αυτό κείµενο ορίζεται ότι:
• Σκοπός του είναι αποκλειστικά η προστασία του προϋπολογισµού της Ένωσης,
• Ως κράτος δικαίου θεωρείται µεταξύ άλλων, η νοµιµότητα, η ασφάλεια δικαίου, η απαγόρευση αυθαιρεσίας της εκτελεστικής εξουσίας, η αποτελεσµατική δικαστική προστασία,
• Η ΕΕ δεν µπορεί να αναστείλει χρήµατα επειδή απλώς θεωρεί ότι ένα κράτος παραβιάζει το κράτος δικαίου. Πρέπει η παραβίαση να επηρεάζει ή να απειλεί σοβαρά να επηρεάσει, κατά τρόπο επαρκώς άµεσο, τη χρηστή δηµοσιονοµική διαχείριση του ενωσιακού προϋπολογισµού ή τα οικονοµικά συµφέροντα της Ένωσης,
• Απαιτείται συνεργασία µε τις αρχές που διαχειρίζονται ευρωπαϊκά κονδύλια και διενεργούν ελέγχους, καθώς επίσης υπάρχουν προβλέψεις για την ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.
• Σε επίπεδο λήψης πιθανών µέτρων για προγράµµατα υπό κοινή διαχείριση, όπως πολλές ευρωπαϊκές χρηµατοδοτήσεις που υλοποιούνται από τα κράτη µέλη, µπορούν να επιβληθούν αναστολή εγκρίσεων, αναστολή δεσµεύσεων, µείωση χρηµατοδότησης, δηµοσιονοµικές διορθώσεις, διακοπή προθεσµιών πληρωµής ή αναστολή πληρωµών.
• Επιχειρείται περιορισµός κινδύνου αυθαίρετης ή καθαρά πολιτικής εφαρµογής. Αυτό σηµαίνει ότι καµία επιστολή εισαγγελικού οργάνου και καµία κοινοβουλευτική αποστολή δεν συνεπάγονται αυτοµάτως αναστολή πόρων.
• Ακόµη όµως και να ληφθούν µέτρα, προβλέπεται ότι αυτά δεν είναι οριστικά αν το κράτος µέλος αποδείξει ότι διόρθωσε την κατάσταση, η Επιτροπή µπορεί να προτείνει την άρση ή την προσαρµογή τους.
Το θέµα που πρέπει να εξεταστεί αφορά τη δυνατότητα της ΕΕ να αρνηθεί ή να αναστείλει την εκταµίευση πόρων. Για να ενεργοποιηθεί ο µηχανισµός απαιτούνται τέσσερις σωρευτικοί όροι:
1. παραβίαση αρχών του κράτους δικαίου, όπως παρέµβαση στη ∆ικαιοσύνη, αδυναµία δίωξης απάτης ή σύγκρουση συµφερόντων·
2. εµπλοκή αρχής ή µηχανισµού που διαχειρίζεται, ελέγχει ή προστατεύει ευρωπαϊκούς πόρους·
3. πραγµατικός ή σοβαρός κίνδυνος ζηµίας για τον προϋπολογισµό της ΕΕ·
4. επαρκώς άµεση σύνδεση ανάµεσα στην παραβίαση και στον κίνδυνο για τα ευρωπαϊκά χρήµατα.
Στην περίπτωση της Ελλάδας η Επιτροπή θα µπορούσε να αξιολογήσει στοιχεία από τις επίσηµες ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στην Αθήνα (EPPO European Public Prosecutor’s Office) για έρευνα οργανωµένης απάτης µε κονδύλια της ΚΑΠ· το αίτηµα άρσης ασυλίας 11 βουλευτών· η αναφορά σε πρώην υπουργό και πρώην υφυπουργό· η επιστολή Κοβέσι προς την Επιτροπή για ζητήµατα ανεξαρτησίας και αποτελεσµατικότητας της EPPO·
Η ουγγρική περίπτωση και η πολιτική διάσταση λόγω της φιλορωσικής στάσης της κυβέρνησης Όρµπαν µέσω της αιρεσιµότητας µπορεί να έχει βαριές πολιτικές συνέπειες. Τον ∆εκέµβριο του 2022, το Συµβούλιο αποφάσισε την αναστολή του 55% των δεσµεύσεων σε τρία επιχειρησιακά προγράµµατα συνοχής, µε δηµοσιονοµικό αντίκτυπο περίπου 6,3 δισ. ευρώ. Νοµικά, η απόφαση δεν βασίσθηκε στη φιλορωσική στάση των Ούγγρων, αλλά σε προβλήµατα δηµόσιων συµβάσεων, αποτελεσµατικότητας των εισαγγελικών ενεργειών και καταπολέµησης της διαφθοράς, καθώς και στην ανεπαρκή αντιµετώπισή τους µέσω 17 ουγγρικών διορθωτικών µέτρων2.
Η πολιτικοποίηση όµως δεν εξαφανίζεται επειδή υπάρχει νοµική βάση. Η απόφαση για το πότε ένα πρόβληµα γίνεται αρκετά σοβαρό ώστε να παγώσουν πόροι λαµβάνεται από θεσµούς που λειτουργούν µέσα σε πολιτικό περιβάλλον: η Επιτροπή αξιολογεί, το Συµβούλιο αποφασίζει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ασκεί πίεση και έλεγχο. Η ελληνική υπόθεση θα δοκιµάσει ακριβώς αυτή την ισορροπία, δηλαδή αν η ΕΕ θα περιορισθεί σε αυστηρές δηµοσιονοµικές διορθώσεις και µεταρρυθµίσεις του συστήµατος πληρωµών ή εάν θα θεωρήσει ότι οι δυσκολίες της EPPO συνιστούν πλέον ζήτηµα αιρεσιµότητας.
Από τα ανωτέρω συµπεραίνουµε ότι η περίπτωση της Ελλάδας δεν µοιάζει µε την περίπτωση της Ουγγαρίας. Όµως η χώρα µας βρίσκεται απέναντι σε µία αλληλουχία επίσηµων ευρωπαϊκών παρεµβάσεων που δεν µπορούν να υποτιµηθούν:
• έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για φερόµενη οργανωµένη απάτη σε αγροτικές ενισχύσεις,
• διερεύνηση πολιτικών προσώπων,
• επιστολή της Λάουρα Κοβέσι προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή µε επίκληση του Κανονισµού περί αιρεσιµότητας και
• Έλεγχος από την Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισµού (Ευρωκοινοβούλιο) στην Αθήνα, που έγινε πριν λίγες µέρες.
Το θέµα είναι εξαιρετικά σοβαρό και έχει και ιδιαίτερη πολιτική διάσταση. Μια διάσταση που διευρύνεται ακόµη περισσότερο αν εξετάσει ο αναγνώστης τη βαρύτερη πολιτική παρατήρηση της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισµού3, όπου τονίζει ότι η Κοµισιόν γνώριζε σοβαρές αδυναµίες σχετικές µε τον ΟΠΕΚΕΠΕ τουλάχιστον από το 2021 και ζητεί να παρακολουθήσει στενά τις µεταρρυθµίσεις. Αυτό σηµαίνει ότι δεν εξετάζεται πλέον µόνον η ελληνική κρατική ευθύνη, αλλά και η έγκαιρη ή µη αντίδραση της Επιτροπής, η οποία εποπτεύει την εκτέλεση του ευρωπαϊκού προϋπολογισµού.
1. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=CELEX%3A32020R2092
2. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022D2506
