Η Ελλάδα, µια χώρα µε µοναδικό γεωλογικό πλούτο, χρειάστηκε πολλές δεκαετίες για να διαµορφώσει την νοµική θωράκιση των µνηµείων της φύσης της, ακολουθώντας µια διαδροµή από την αυθόρµητη προστασία τοπίων ιδιαίτερου κάλλους έως τη θεσµοθέτηση του όρου «γεώτοπος». Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ένα χρονικό νοµικής και περιβαλλοντικής ωρίµανσης που ξεκινά ουσιαστικά στα µέσα της δεκαετίας του ’80, µε ένα ιστορικό ορόσηµο που έθεσε τις βάσεις για όσα θα ακολουθούσαν. Με το Προεδρικό ∆ιάταγµα 443/1985 (ΦΕΚ 160/Α/19-9-1985), το κράτος κήρυξε το Απολιθωµένο ∆άσος της Λέσβου ως «∆ιατηρητέο Μνηµείο της Φύσης», προσφέροντας την πρώτη νοµική προστασία σε µια γεωλογική δοµή.
Η πραγµατική όµως τοµή στη νοµοθεσία επήλθε το 2011, όταν µε τον Νόµο 3937/2011 για τη «∆ιατήρηση της βιοποικιλότητας», που δηµοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 60/Α/31-3-2011, εισήχθη και ορίστηκε σαφώς για πρώτη φορά στην ελληνική νοµοθεσία η έννοια του γεώτοπου. Στο Άρθρο 5, παράγραφος 4 του συγκεκριµένου νόµου, δόθηκε ο επίσηµος νοµικός ορισµός, περιγράφοντας τους γεωτόπους ως γεωλογικές ή γεωµορφολογικές δοµές που αντιπροσωπεύουν σηµαντικές στιγµές της ιστορίας της γης, αναγνωρίζοντας επιτέλους ότι η γεωποικιλότητα, δηλαδή πετρώµατα, ρήγµατα, σπήλαια, ορυκτές και παλαιοντολογικές συναθροίσεις καθώς και όλες οι άλλες γεωλογικές δοµές που την απαρτίζουν, έχει την ίδια βαρύτητα µε τη ζωντανή φύση. Η ουσιαστική διαφορά που εισήγαγε ο νόµος αυτός έγκειται στο ότι ο Γεώτοπος εντάχθηκε ρητά στην κατηγορία των «Προστατευόµενων Φυσικών Σχηµατισµών», αποτελώντας το επιστηµονικό περιεχόµενο ενός ευρύτερου νοµικού εργαλείου θωράκισης. Με αυτόν τον νόµο σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, η περίπτωση του Παλίγκρεµνου στον Πλακιά της Κρήτης ήρθε να επιβεβαιώσει τη σηµασία της εξειδικευµένης προστασίας. Με το ΦΕΚ 612/∆/22-09-2022, ο Παλίγκρεµνος αναγνωρίστηκε επίσηµα ως «Προστατευόµενος Φυσικός Σχηµατισµός», κατοχυρώνοντας τη µοναδική τεκτονική του αξία και αποδεικνύοντας ότι η νοµική θωράκιση συγκεκριµένων γεωλογικών δοµών είναι εφικτή όταν υπάρχει πολιτική βούληση.
Ωστόσο, παρά τις φωτεινές εξαιρέσεις όπως το Απολιθωµένο ∆άσος της Λέσβου και ο Παλίγκρεµνος, παραµένει ένα δυσεξήγητο παράδοξο. Ενώ η Ελλάδα συµµετέχει ενεργά στα διεθνή δίκτυα των Παγκόσµιων Γεωπάρκων της UNESCO, µια αναγνώριση που προϋποθέτει ως απαράβατο όρο την ύπαρξη εγχώριας νοµικής προστασίας, και παράλληλα οι θεσµικοί φορείς της επιστηµονικής κοινότητας έχουν δηµιουργήσει επιστηµονικά τεκµηριωµένη λίστα πολλών δεκάδων γεωτόπων, διάσπαρτων σε όλη την επικράτεια, η πολιτεία φαίνεται να ακολουθεί µια «πλάγια» οδό. Παρά το γεγονός ότι ο Νόµος 3937/2011 όρισε µε σαφήνεια το πλαίσιο, δεν υπάρχει κανένα ΦΕΚ που να αναγνωρίζει ρητά και αυτοτελώς µια γεωλογική δοµή στην χώρα µας µε τον σαφή τίτλο του «γεωτόπου». Αντί για ξεκάθαρες πράξεις αναγνώρισης, όπως πολλά άλλα ευρωπαϊκά κράτη, το κράτος εξακολουθεί να αρνείται συστηµατικά την θεσµική αναγνώριση, αποφεύγοντας ρητές πράξεις χαρακτηρισµού γεωτόπων, αφήνοντας παγκόσµιας κλάσης γεωλογικά ορόσηµα, θεσµικά και νοµικά «ανώνυµα» και στην λήθη!!
Αυτή η κατάσταση καθιστά επιτακτική την ανάγκη για µια τολµηρή παρέµβαση, καθώς οι δεκάδες γεώτοποι της χώρας, είτε βρίσκονται εντός των γεωπάρκων της UNESCO είτε εκτός αυτών, δεν µπορούν να επαφίενται είτε στη συστηµατική λήθη και απαξίωση, είτε σε διαχρονικά γενικόλογες υποσχέσεις. Είναι πλέον θέµα νοµικής και πολιτιστικής συνέπειας για τους αρµόδιους φορείς, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και τους οργανισµούς που διαχειρίζονται, ή και διαφηµίζουν αυτά τα µνηµεία, να λάβουν συγκεκριµένες αποφάσεις για να προβούν σε πράξεις χαρακτηρισµού. Η έκδοση πράξεων που θα αναγνωρίζουν επίσηµα αυτούς τους χώρους ως γεωτόπους, στην κατηγορία των «Προστατευόµενων Φυσικών Σχηµατισµών», παρέχοντάς τους σαφή νοµική υπόσταση και εξειδικευµένα σχέδια διαχείρισης, αποτελεί τον µοναδικό δρόµο για να διασφαλιστεί ότι ο πλούτος της ελληνικής γης δεν θα αντιµετωπίζεται απλώς ως ένα εφήµερο τουριστικό προϊόν, αλλά ως ένα προστατευµένο κεφάλαιο µε αδιαµφισβήτητη επιστηµονική ισχύ και ισχυρή νοµική προστασία για τις επόµενες γενιές.
Σε τελευταία ανάλυση, η γεωλογική ιστορία της Ελλάδας γράφτηκε µε βίαιες ανακατατάξεις και αναδύσεις διάρκειας εκατοµµυρίων ετών που σµίλεψαν και δηµιούργησαν το σηµερινό Ορογενές των Ελληνίδων Οροσειρών. Είναι ειρωνικό οι σύγχρονες γραφειοκρατικές διαδικασίες να αποδεικνύονται πιο αργές και από αυτές των τεκτονικών πλακών, αφήνοντας αυτά τα µνηµεία σε µια νοµική «γκρίζα ζώνη». Αν η γεωποικιλότητα είναι το θεµέλιο πάνω στο οποίο πατά και εξελίσσεται η βιοποικιλότητα και κατ΄επέκταση ο πολιτισµός µας, τότε η επίσηµη αναγνώρισή της δεν είναι µια τυπική υποχρέωση, αλλά µια πράξη αυτογνωσίας. Το ΦΕΚ που λείπει για καθένα από αυτά δεν είναι απλώς ένα διοικητικό έγγραφο. Είναι η θεσµική κατοχύρωση του σεβασµού µας προς τον απαράµιλλης οµορφιάς γεωλογικό πλούτο της χώρας.
*Ο Μανόλης Μανούτσογλου είναι καθηγητής και τέως κοσµήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης
