Ακαδηµαϊκός, συγγραφέας, περιβαλλοντολόγος από τους πρωτοπόρους στην Ελλάδα και ενεργός πολίτης που δεν διστάζει να λέει τα πράγµατα µε το όνοµά τους. Ο πρώην πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης Γιάννης Φίλης, µιλά στις «διαδροµές» µε αφορµή την παρουσίαση του νέου του µυθιστορήµατος «Οι άνεµοι της Λιµνοθάλασσας». Μια διαχρονική φωνή ρεαλισµού, κριτικής σκέψης και αντίστασης στην αδράνεια.
Από την επιστήµη, στην ακαδηµαϊκή κι από εκεί στη λογοτεχνία, τη δηµόσια αρθρογραφία. Τι είναι αυτό που σας «κινεί» περισσότερο σήµερα;
Πάντα η επιστήµη, γιατί είναι το πάθος µου. Εξίσου όµως η λογοτεχνία, µε την αρθρογραφία ας πούµε να είναι κάπως το παρακλάδι της. Ξέρετε, κανένας δεν µπορεί να κάνει πολλά πράγµατα στη ζωή του. ∆ύο, µάξιµουµ τρία. Άµα κάνει περισσότερα τα έχει κάνει θάλασσα!
Τη ∆ευτέρα παρουσιάζεται στο Μεγάλο Αρσενάλι στα Χανιά το νέο µυθιστόρηµά σας, οι «Άνεµοι της λιµνοθάλασσας». Με αναφορές στον πόλεµο, το περιβάλλον, τις κοινωνικές αδικίες κι ανισότητες, την ύπαιθρο. Μυθοπλασία δεν θα το έλεγα. Μάλλον έµπνευση από την επικαιρότητα;
Υπάρχει µύθος αλλά κανένας µύθος δεν είναι ξένος από την πραγµατικότητα. Ξεκινάω από την Έξοδο του Μεσολογγίου το 1826 και φτάνω µέχρι σήµερα. Όλα, από την επιστήµη έως την τέχνη, λέγονται πολύ καλύτερα µε ιστορίες· όχι µε διδακτικά µηνύµατα. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται µια µεγαλειώδης ιστορία αξιοπρέπειας και αντίστασης. Ο µικρός Νότης Αναγνώστου ζει στο Μεσολόγγι µε τους γονείς του κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τους Τούρκους και τους Αιγυπτίους µεταξύ 1825-1826. Βιώνει την πείνα και τον τρόµο του πολέµου και παρασύρεται στη δίνη της Εξόδου όπου χάνει τους γονείς του. Προς τη δύση του καταγράφει σε ένα χειρόγραφο όσα βίωσε στην Έξοδο. ∆ίνει το χειρόγραφο στον εγγονό του Πάνο ο οποίος στις αρχές του 20ου αιώνα φεύγει µετανάστης στην Αµερική.
Μια γραµµή ενώνει γενιές ανθρώπων, αιώνες και ηπείρους µε ένα χειρόγραφο. Οι άνθρωποι αυτοί παρασυρµένοι από τη θύελλα της Ιστορίας, δεµένοι µε τις δυνάµεις της µνήµης, αναζητούν τη δική τους Έξοδο. Θέλουν να κατανοήσουν και δεν θέλουν να ξεχάσουν.
Οι Μεσολογγίτες µας δίδαξαν τη σηµασία της αξιοπρέπειας και της αντίστασης στις δυνάµεις της αποδόµησης. Σήµερα, οι δυνάµεις της αποδόµησης είναι ορατές κυρίως στην καταστροφή της φύσης, στον αυταρχισµό και στον πόλεµο. Είναι ζήτηµα αξιοπρέπειας να αντισταθούµε σε αυτές.
Γενικά, δεν µπορώ να γράφω µόνο ένα ιστορικό µυθιστόρηµα για το παρελθόν. Θέλω να φτάνει µέχρι σήµερα, να θίγω καταστάσεις τωρινές αλλά και ανθρώπινες.
Είναι λοιπόν η λογοτεχνία για εσάς µια µορφή παρέµβασης στα γεγονότα του σήµερα;
Λογοτεχνία για µένα είναι πρωτίστως η αισθητική της γλώσσας. Ακαλαίσθητη γλώσσα δεν φτιάχνει λογοτεχνία. Ακολουθούν αυτά που είπατε. Προσωπικά, όταν διαβάζω κάτι θέλω να έχει λογοτεχνική αξία, δοµή, πλοκή, αλλά να µε προβληµατίζει κιόλας. Να µε κάνει το βράδυ που θα πάω να κοιµηθώ να το σκέφτοµαι και να προσπαθώ να δηµιουργήσω εγώ τη δική µου ιστορία, όχι απλώς να κλείνει η υπόθεση.
Στην αρθρογραφία σας πάντα, είστε από αυτούς που… δεν χαρίζουν κάστανα, αιχµηρός. Σας στέρησε κάτι αυτό µε όρους “καριέρας”;
Οπωσδήποτε. Μπορώ να γράψω βιβλίο. Θα σταθώ µόνο σε λίγα παραδείγµατα. Η προαγωγή µου από αναπληρωτή σε πρωτοβάθµιο καθηγητή καθυστέρησε οκτώ µήνες µε σαθρές δικαιολογίες.
Στα τέλη του 1990 ήλθαν τα Προγράµµατα Σπουδών Επιλογής (ΠΣΕ) στο Πολυτεχνείο Κρήτης και πολλοί έµπαιναν στο Ίδρυµα χωρίς εξετάσεις. Το Πολυτεχνείο είχε µετατραπεί σε πεδίο µάχης και τότε επανήλθα ως πρύτανης µετά την πρώτη θητεία µου. Η στάση µου προς τα ΠΣΕ ήταν αρνητική, όπως και της πλειοψηφία της ακαδηµαϊκής κοινότητας. Τα “Χανιώτικα Νέα” µας στήριξαν γενναιόδωρα, το ίδιο και ο τότε mητροπολίτης Κυδωνίας και Αποκορώνου Ειρηναίος και ο νοµάρχης Κατσανεβάκης. Οφείλω ευγνωµοσύνη σε όλους αυτούς. Κάθε βράδυ δεχόµουν ανώνυµα τηλεφωνήµατα δολοφονίας και µια φορά έξω από τον κινηµατογράφο Ελληνίς περίµενε εµένα και την οικογένειά µου µια µεγάλη οµάδα τραµπούκων οι οποίοι µας έβρισαν χυδαία και µας άσκησαν εκφοβισµό. Την ίδια εποχή δέχτηκα δεκάδες µηνύσεις για γελοίους λόγους και έγινε άγριος βανδαλισµός και κατάληψη του γραφείου µου επί έξι µήνες από εξωπολυτεχνειακά στοιχεία. ∆έχθηκα απειλές προσωπικές ακόµα και για τη ζωή µου. Λίγο αργότερα, σε συνεννόηση µε το Πανεπιστήµιο Κρήτης και τον τότε διοικητή του Νοσοκοµείου Χανίων, Μάρκο Καραβιτάκη, πρότεινα στο Υπουργείο την ίδρυση Τµήµατος Μηχανικών Βιοϊατρικής. Αυτή η πρόταση προέβλεπε την αναβάθµιση του Νοσοκοµείου σε πανεπιστηµιακό. Η πρόταση απερρίφθη µετά από παρεµβάσεις κοµµατικών παραγόντων, όπως µε πληροφόρησε ο ίδιος ο υπουργός.
Παροµοίως, απερρίφθη από την τότε υπουργό Γιαννάκου η οµόφωνη πρόταση της συγκλήτου για µετονοµασία του Πολυτεχνείου Κρήτης σε Βενιζέλειο Πολυτεχνείο Κρήτης, πάλι ύστερα από παρεµβάσεις.
Όλη αυτή η ψυχολογική φθορά, τώρα που κοιτάζετε πίσω, λέτε «άξιζε τον κόπο»;
Έχω ένα θεµελιώδες θεώρηµα στη ζωή µου: ∆εν µετανιώνω για τίποτα στο παρελθόν, διότι δεν έχει νόηµα, ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Ποτέ δεν καταπιέζω τον εαυτό µου λέγοντας «γιατί δεν το έκανα αλλιώς».
Θα επιστρέψω λίγο στην αρθρογραφία σας, ειδικά για το περιβάλλον είστε από τους πρώτους που έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Υπάρχουν περιθώρια να γλυτώσουµε κάτι ή είναι πλέον αργά;
Την πρώτη περιβαλλοντική οµιλία την έκανα το 1974 στον στρατό, αν και φοβάµαι ελάχιστοι κατάλαβαν τι έλεγα. Κάθε ηµέρα που περνάει, µπορούµε να χάσουµε κάτι ή να διασώσουµε κάτι. ∆εν είναι παιχνίδι µε διακύβευµα όλα ή τίποτα. Επιστήµονες, περιβαλλοντικές οργανώσεις και εκατοµµύρια πολίτες σε όλο τον πλανήτη αγωνιζόµαστε για τη διατήρηση του περιβάλλοντος. Η φύση η ίδια αντιστέκεται µε τους δικούς της µηχανισµούς. Όχι, δεν µπορούµε να εγκαταλείψουµε τον αγώνα επειδή κάποιοι για να ικανοποιήσουν τις ρηχές επιθυµίες τους θέλουν να εξαργυρώσουν σε χρηµατικές µονάδες τον ωραίο πλανήτη µας.
∆εν υπάρχει λόγος να φορέσουµε τα µαύρα, αλλά να κάνουµε το αντίθετο, χωρίς βέβαια να είµαστε τρελά αισιόδοξοι ότι θα παραδώσουµε το περιβάλλον ακριβώς όπως το βρήκαµε
Στον δικό µας µικρόκοσµο στα Χανιά, πώς βλέπετε τα πράγµατα; Πολλά περιβαλλοντικά ζητήµατα προκαλούν εντάσεις. Επιχειρείται να καλλιεργηθεί η εντύπωση ότι όσοι φωνάζουν είναι «γραφικοί». Ισχύει αυτό;
∆εν τους θεωρώ γραφικούς. Ο σκοπός τους είναι πολύ σοβαρός. Γραφικοί είναι αυτοί που τους χαρακτηρίζουν έτσι και δεν καταλαβαίνουν ότι καταστρέφουν µοναδικούς χώρους όπως ο Σταυρός ή οι Άγιοι Απόστολοι. Προσωπικά χαίροµαι που υπάρχουν και φωνάζουν, και που η εφηµερίδα σας παίρνει θέση υπέρ τους, γιατί αν ο Τύπος και οι πολίτες σιγήσουν, το πεδίο µένει ελεύθερο στις δυνάµεις της αποδόµησης.
Γενικότερα, τα πράγµατα αλλάζουν γρήγορα. Όταν πρωτοήρθα στα Χανιά η ακτή από την πόλη µέχρι το Καστέλι ήταν συνώνυµη του παραδείσου. Τώρα είναι συνώνυµη του τσιµέντου. Καταλαβαίνω ότι οι άνθρωποι χρειάζονται οικονοµικούς πόρους για να ζήσουν µε αξιοπρέπεια. Όµως όταν χαθεί το µέτρο χάνεται και το πλεονέκτηµα της φυσικής οµορφιάς που αποδίδει οικονοµικά µακροχρόνια. Θα συνεχίσω να ελπίζω όσο υπάρχουν πολίτες και µέσα ενηµέρωσης όπως η εφηµερίδα σας που παλεύουν για ένα καλύτερο περιβάλλον.
Μοιραία όλα αυτά συνδέονται και µε το µοντέλο ανάπτυξης της Κρήτης. Λόγος πολύς για τον υπερτουρισµό και για το µέλλον του πρωτογενούς τοµέα. Προς τα πού πρέπει να βαδίσουµε;
Ο υπερτουρισµός πλήττει έντονα τα Χανιά, όπως και τις υπόλοιπες τουριστικές πόλεις της χώρας σε βαθµό πέραν της βιωσιµότητας. Απαιτείται σοβαρή µελέτη, λήψη µέτρων και αξιόπιστη αστυνόµευση. Ήδη λαµβάνονται µέτρα που αφορούν τα τραπεζοκαθίσµατα, τις ξαπλώστρες στις παραλίες, την έκταση του Airbnb, τον περιορισµό του θορύβου, τον περιορισµό πρόσβασης σε ευαίσθητες περιοχές και άλλα. Αλλά εκ του αποτελέσµατος αυτά δεν επαρκούν. Η κυκλοφορία µέσα στην πόλη είναι άκρως αγχωτική, η παλιά πόλη αδειάζει από τους κατοίκους της, το καλοκαίρι οι τουρίστες κατακλύζουν σε ασφυκτικό βαθµό το λιµάνι και τις γύρω γειτονιές. Η τουριστική οικονοµική δραστηριότητα είναι αναγκαία αλλά όταν γίνει ασφυκτική παύει να παρέχει κοινωνικό όφελος.
Στον πρωτογενή τοµέα κάνει ο καθένας ό,τι θέλει, ρίχνει όσα χηµικά θέλει χωρίς έλεγχο. Θα έπρεπε να υπάρχουν κατευθυντήριες γραµµές για να µην καταστρέφεται η φύση. Χρειάζεται και οικονοµική στήριξη από το κράτος όταν το κόστος είναι τεράστιο, όπως βλέπω µε τους εσπεριδοκαλλιεργητές στην Αργολίδα, την ιδιαίτερη πατρίδα µου.
Έχει έρθει ποτέ κανείς από την Τοπική Αυτοδιοίκηση ή την Περιφέρεια να σας πει να κάνετε µια επιτροπή και να συζητήσετε αυτά τα θέµατα;
Συµµετείχα κάποτε σε µία επιτροπή περιβάλλοντος της Περιφέρειας. Είχα φτιάξει το πρόγραµµα, αλλά όταν συγκάλεσα τις συναντήσεις δεν ερχόταν κανείς. Στο τέλος έφτιαξα µόνος µου µια έκθεση, την παρέδωσα στον περιφερειάρχη, και υποθέτω κάπου αρχειοθετήθηκε. ∆εν υπάρχει πρόθεση ούτε ειλικρίνεια, φτιάχνουν επιτροπές απλώς για να λένε ότι τις έφτιαξαν.
Είχατε προτείνει παλιότερα, και είχε αντιµετωπιστεί αρχικά ειρωνικά, ένα µέσο σταθερής τροχιάς, ένα τραίνο στην Κρήτη. Σήµερα βλέπουµε να προχωρά ένας αυτοκινητόδροµος. Εσείς επιµένετε ότι το τραίνο είναι σύγχρονη λύση;
Παραµένω υποστηρικτής του τραίνου για οικονοµικούς, λειτουργικούς και περιβαλλοντικούς λόγους. Οι πολιτικοί όµως το βλέπουν αλλιώς. Μιλούν διαρκώς µόνο για τον ΒΟΑΚ (ο οποίος είναι απαραίτητος) λες και δεν έχει εφευρεθεί η σιδηροτροχιά. Η χώρα µας δεν έχει σιδηροδρόµους ούτε στην ηπειρωτική χώρα -είδαµε τι έγινε στα Τέµπη- αλλά νησιά όπως η Σικελία, η Κορσική και η Σαρδηνία έχουν υπερσύγχρονα συστήµατα τραίνων
Κλείνοντας, κι έχοντας ολοκληρώσει µια συζήτηση στην οποία τοποθετηθήκατε µε επιχειρήµατα για όλα τα µικρά και µεγάλα θέµατα του τόπου µας, δεν µπορώ να αποφύγω τον πειρασµό να σας ρωτήσω το εξής. Γιατί άνθρωποι όπως εσείς, που µε τον λόγο και το έργο τους καταθέτουν προτάσεις και ιδέες που µπορούν να δώσουν λύσεις µένουν µακριά από την τοπική Αυτοδιοίκηση; Είναι κάτι που θα σας ενδιέφερε;
Μου προτάθηκε να κατέβω για δήµαρχος αρκετές φορές στο παρελθόν. ∆εν µπήκα στη διαδικασία λόγω ιδιοσυγκρασίας και λόγω της φύσης της αυτοδιοίκησης και της διασύνδεσής της µε τους κοµµατικούς µηχανισµούς. Άλλωστε δώδεκα χρόνια στην πρυτανεία του Πολυτεχνείου µου έδωσαν µια υπερβολική δόση δηµόσιας διοίκησης. Ξέρετε αποφεύγω τους εθισµούς.
