«Οι Ενωµένες Πολιτείες της Ευρώπης
µέσα σε καπιταλιστικό καθεστώς
είτε είναι απραγµατοποίητες
είτε είναι αντιδραστικές».
Β. Ι. Λένιν
Τον Αύγουστο του 1915, ο Λένιν γράφει το έργο του «Για το σύνθηµα των Ενωµένων πολιτειών της Ευρώπης». Είχε διαµορφωθεί ο καπιταλισµός, ως µονοπωλιακός καπιταλισµός.
Τα ξεχωριστά γνωρίσµατα του ιµπεριαλισµού, ανώτατου σταδίου του καπιταλισµού, είχαν εκδηλωθεί: η συγκέντρωση της παραγωγής οδήγησε σε ανάπτυξη των µονοπωλίων και σε αποφασιστική κυριαρχία τους στην οικονοµική ζωή, η σύµφυση του βιοµηχανικού και τραπεζικού κεφαλαίου στο χρηµατιστικό κεφάλαιο, η εξαγωγή κεφαλαίων είχε γίνει χαρακτηριστική σε σχέση µε την εξαγωγή εµπορευµάτων, ο ανταγωνισµός των καπιταλιστών για τις αγορές οδηγεί σε ιµπεριαλιστικούς πολέµους κ.λπ.
Το µονοπώλιο είναι η εποχή των οξύτατων αντιθέσεων και ασφαλώς της όξυνσης της αντίθεσης µεταξύ κεφαλαίου–εργασίας. Το ξέσπασµα του Α΄ Παγκοσµίου Πολέµου ένα χρόνο πριν, αποτελούσε την πιο αδιαµφισβήτητη απόδειξη της πάλης ανάµεσα στα καπιταλιστικά κράτη για την κατάκτηση νέων σφαιρών επιρροής, για το ξαναµοίρασµα των αγορών. Οι νέες και πρωτόγνωρες συνθήκες απαιτούσαν για τη σωστή καθοδήγηση του επαναστατικού κινήµατος «να γίνει κατανοητό το βασικό οικονοµικό πρόβληµα, που χωρίς τη µελέτη του δεν µπορεί να καταλάβει κανείς τίποτε από την εκτίµηση του σύγχρονου πολέµου και της σύγχρονης πολιτικής: το πρόβληµα της οικονοµικής ουσίας του ιµπεριαλισµού1».
Η διαπάλη µε τον οπορτουνισµό της Β΄ ∆ιεθνούς
Ο Λένιν και οι µπολσεβίκοι αντιπάλευαν την οπορτουνιστική γραµµή της χρεοκοπηµένης Β΄ ∆ιεθνούς, που πρόδωσε το προλεταριάτο και επιδίωκαν να µετατρέψουν τον ιµπεριαλιστικό πόλεµο σε προλεταριακή επανάσταση. Ο Λένιν από το 1908 είχε αρχίσει να µελετά και να ανακαλύπτει τον παρασιτισµό και το σάπισµα του καπιταλισµού. Το 1916 στο έργο του «Ο ιµπεριαλισµός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισµού» έδειξε ότι ο ιµπεριαλισµός, είναι η παραµονή της σοσιαλιστικής επανάστασης. Απέναντί του βρισκόταν οι χρεωκοπηµένοι ηγέτες της Β΄ ∆ιεθνούς που στήριξαν τον ιµπεριαλιστικό πόλεµο στο όνοµα της «υπεράσπισης της πατρίδας», ψήφιζαν τις πολεµικές πιστώσεις και συµµετείχαν σε αστικές κυβερνήσεις. Ακόµα και οι ‘’κεντριστές’’, οι οπαδοί του Κάουτσκι που προωθούσαν µια πολιτική συµβιβασµού µε τους ανοιχτούς σοσιαλσοβινιστές, δηµιουργούσαν αυταπάτες για το ρόλο τους, ενώ παράλληλα εκδίδονταν σε αντιδραστικά ονειροπολήµατα για ‘’ειρηνικό καπιταλισµό’’ ή για το ότι µπορεί να υπάρχει παγκόσµια ειρήνη στα πλαίσια του ιµπεριαλισµού κλπ.
Η θεωρητική συζήτηση για τη δηµιουργία µιας ένωσης ευρωπαϊκών χωρών είχε ήδη ξεκινήσει στους κόλπους των ευρωπαϊκών ιµπεριαλιστικών δυνάµεων από τις αρχές του 20ου αιώνα. Σε αυτά τα πλαίσια, δυνάµεις της Β’ ∆ιεθνούς, ανάµεσα στους οποίους και ο Τρότσκι, πρόβαλλαν το σύνθηµα των Ενωµένων Πολιτειών της Ευρώπης σαν άµεσο πολιτικό στόχο για το επαναστατικό κίνηµα.
Η οικονοµική ουσία του ιµπεριαλισµού
Ο Λένιν υπογραµµίζει ότι το ζήτηµα των Ένωµένων πολιτειών της Ευρώπης δεν µπορεί να εξετάζεται µόνο πολιτικά, ότι «µένει ακόµη ένα σπουδαιότατο ζήτηµα, το ζήτηµα του οικονοµικού περιεχοµένου και της οικονοµικής σηµασίας αυτού του συνθήµατος3». Από αυτήν την άποψη εξηγεί ο Λένιν πρέπει να αποσαφηνιστούν οι οικονοµικοί όροι του ιµπεριαλισµού όπως είναι η κυριαρχία του χρηµατιστικού κεφαλαίου, η εξαγωγή κεφαλαίων των καπιταλιστικών κρατών που γίνεται χαρακτηριστική, η πάλη για το µοίρασµα και το ξαναµοίρασµα των αγορών ανάµεσα στις καπιταλιστικές χώρες. Έτσι, ο Λένιν καταλήγει στο σπουδαίο συµπέρασµα ότι «οι Ηνωµένες Πολιτείες της Ευρώπης µέσα σε καπιταλιστικό καθεστώς είτε είναι απραγµατοποίητες είτε είναι αντιδραστικές4».
Στη συνέχεια, ο Λένιν αναλύει τη διάρθρωση του διεθνούς καπιταλιστικού συστήµατος της εποχής. ∆ίνει µια ζωντανή εικόνα των ενδοϊµπεριαλιστικών ανταγωνισµών σε όλο τον πλανήτη για τις αγορές όπως εξελίσσονταν εκείνη την εποχή. Ξετινάζει τα οπορτουνιστικά ονειροπολήµατα για ‘’ειρηνικό’’ ιµπεριαλισµό δείχνοντας την πραγµατική εικόνα. Αναδεικνύει το ρόλο των καπιταλιστικών κρατών και των αστικών κυβερνήσεων στον ιµπεριαλιστικό πόλεµο. ∆ιατυπώνει το συµπέρασµα ότι: «Ο πόλεµος δεν αντιφάσκει στις βάσεις της ατοµικής ιδιοκτησίας, αλλά είναι η άµεση και αναπόφευκτη ανάπτυξη αυτών των βάσεων».
Ο Λένιν εξηγεί ότι η καταλήστευση δισεκατοµµυρίων εργατών από τους κεφαλαιοκράτες είναι αναγκαιότητα στον καπιταλισµό, και εποµένως οι διακηρύξεις των οπορτουνιστών ότι το διεθνές κεφάλαιο µπορεί να αλλάξει πολιτική, ότι µπορεί να παραιτηθεί από τις «σφαίρες επιρροής» είναι επικίνδυνη αυταπάτη. «Το να σκέφτεται κανείς έτσι, σηµαίνει ότι κατεβαίνει στο επίπεδο ενός παπά, που κάθε Κυριακή κηρύσσει στους πλούσιους το µεγαλείο του χριστιανισµού και τους συµβουλεύει να δωρίζουν στους φτωχούς… αν όχι µερικά δισεκατοµµύρια ακόµα τουλάχιστον µερικές εκατοντάδες ρούβλια το χρόνο7». Συµφωνία για το µοίρασµα των αγορών: να τι είναι στον καπιταλισµό, σύµφωνα µε τον Λένιν, οι Ενωµένες Πολιτείες της Ευρώπης.
Ο νόµος της ανισόµετρης ανάπτυξης
Ο καπιταλισµός χαρακτηρίζεται από ατοµική ιδιοκτησία στα µέσα παραγωγής και αναρχία στην παραγωγή. Η ανισόµετρη ανάπτυξη ανάµεσα σε επιχειρήσεις, κλάδους, ξεχωριστές καπιταλιστικές χώρες είναι αναπόφευκτη στον καπιταλισµό. Ο συσχετισµός δυνάµεων ανάµεσα στις καπιταλιστικές χώρες δεν µπορεί να µείνει στατικός. Όταν αυτός ο συσχετισµός ανατραπεί, τότε έρχεται η ώρα για το ξαναµοίρασµα των αγορών, όπου γίνεται σύµφωνα µε τη δύναµη που έχει το κάθε καπιταλιστικό κράτος τη δεδοµένη στιγµή. «Για να ελεγχθεί η πραγµατική δύναµη του κάθε καπιταλιστικού κράτους, δεν υπάρχει και δεν µπορεί να υπάρξει άλλο µέσο εκτός από τον πόλεµο8». Έτσι, ο Λένιν διατυπώνει το νόµο της ανισόµετρης ανάπτυξης, ο οποίος αποτελεί απόλυτο νόµο του καπιταλισµού. «Στις συνθήκες του καπιταλισµού είναι αδύνατη µια ισόµετρη οικονοµική ανάπτυξη των διαφόρων οικονοµιών και των διαφόρων κρατών. Στις συνθήκες του καπιταλισµού δεν µπορεί να υπάρχουν άλλα µέσα για την αποκατάσταση από καιρό σε καιρό της παραβιασµένης ισορροπίας, εκτός από τις κρίσεις της βιοµηχανίας και τους πολέµους στην πολιτική9».
Ο Λένιν επισηµαίνει ότι στα πλαίσια των ενδοϊµπεριαλιστικών αντιθέσεων, µπορούν να σχηµατιστούν συµφωνίες ανάµεσα σε ορισµένους καπιταλιστές ή καπιταλιστικά κράτη. Εποµένως, ο ρόλος των Ενωµένων Πολιτειών της Ευρώπης θα ήταν να αποτελέσουν µια προσωρινή συµµαχία των ευρωπαίων ιµπεριαλιστών, για την προώθηση των κοινών τους συµφερόντων απέναντι στους ανταγωνιστές «για να περιφρουρήσουν από κοινού τις ληστεµένες αποικίες ενάντια στην Ιαπωνία και την Αµερική10», για να οργανώσουν την αντίδραση ώστε να παρεµποδιστεί η πιο γρήγορη ανάπτυξη της Αµερικής. Ένας ακόµα πιο κρίσιµος στόχος για το συνασπισµένο ευρωπαϊκό κεφάλαιο είναι να διαφυλάξει τα κέρδη του από την άνοδο της επαναστατικής πάλης της εργατικής τάξης, να «πνίξει το σοσιαλισµό στην Ευρώπη2».
Για τη δυνατότητα νίκης της επανάστασης σε µια χώρα
Ο Λένιν καταλήγει στο συµπέρασµα πως το σύνθηµα των Ενωµένων Πολιτειών της Ευρώπης είναι λαθεµένο. Οι επαναστάτες, πιστοί στην αρχή του προλεταριακού διεθνισµού, θα µπορούσαν να αντικαταστήσουν το σύνθηµα των Ενωµένων Πολιτειών της Ευρώπης µε το σύνθηµα των Ενωµένων Πολιτειών του κόσµου, σύνθηµα το οποίο αναφέρεται στην εποχή «που η πλήρης νίκη του κοµµουνισµού θα οδηγήσει στην οριστική εξαφάνιση κάθε κράτους, µαζί και του δηµοκρατικού13». Όµως, το σύνθηµα αυτό δε θα µπορούσε να έχει αυτοτελή αξία από µόνο του, πρώτον γιατί συγχωνεύεται µε το σοσιαλισµό και δεύτερον γιατί «θα µπορούσε να προκαλέσει τη λαθεµένη ερµηνεία ότι είναι αδύνατη η νίκη του σοσιαλισµού σε µία µόνη χώρα».
Στο σηµείο αυτό, ο Λένιν κάνει µια µεγάλης σηµασίας ανάλυση για τη στρατηγική των επαναστατικών εργατικών κοµµάτων: η ανισόµετρη οικονοµική και πολιτική ανάπτυξη των καπιταλιστικών κρατών οδηγεί στο να µην εκδηλώνεται η σοσιαλιστική επανάσταση ταυτόχρονα σε όλες τις χώρες. Γι’ αυτό στην αρχή ο σοσιαλισµός νικάει σε λίγες ή και σε µία µόνο καπιταλιστική χώρα και αργότερα νικάει και στις υπόλοιπες. Ο Λένιν υπογραµµίζει ότι «Το νικηφόρο προλεταριάτο αυτής της χώρας, απαλλοτριώνοντας τους καπιταλιστές και οργανώνοντας στη χώρα του τη σοσιαλιστική παραγωγή, θα ορθωνόταν ενάντια στον υπόλοιπο κόσµο, παίρνοντας µαζί του τις καταπιεζόµενες τάξεις των άλλων χωρών, ξεσηκώνοντας στις χώρες αυτές εξεγέρσεις ενάντια στους καπιταλιστές, δρώντας σε περίπτωση ανάγκης ακόµα και µε στρατιωτική δύναµη ενάντια στις εκµεταλλεύτριες τάξεις και τα κράτη τους15».
Οι µπολσεβίκοι τελικά υιοθέτησαν τις θέσεις του Λένιν και δεν αποδέχτηκαν το σύνθηµα των Ηνωµένων Πολιτειών της Ευρώπης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση σήµερα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι µία διακρατική ιµπεριαλιστική ένωση µε στόχο την ενίσχυση των ευρωπαϊκών µονοπωλίων στη διεθνή καπιταλιστική αγορά, την ένταση της εκµετάλλευσης και καταλήστευσης των εργαζοµένων, την καταστολή του εργατικού και επαναστατικού κινήµατος.
Σήµερα οι οπορτουνιστές προσπαθούν να αποτελέσουν το ‘’αριστερό» άλλοθι της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σπέρνοντας αυταπάτες για το «µονόδροµο της ΕΕ’’, την ‘’ΕΕ των λαών’’, για «ΕΕ χωρίς στρατιωτικές επεµβάσεις, εγγυητή της ειρήνης, αντίπαλο δέος στον αµερικανικό ιµπεριαλισµό’’. Ο Λένιν στην εποχή του αποκαλούσε τους ηγέτες της Β’ ∆ιεθνούς που είχαν προδώσει τη σοσιαλιστική επανάσταση και επέµεναν στη δυνατότητα εξανθρωπισµού του καπιταλισµού µέσα από το σύνθηµα των Ενωµένων Πολιτειών της Ευρώπης «οπορτουνιστές που δρουν από κοινού µε την ιµπεριαλιστική αστική τάξη ακριβώς στην κατεύθυνση της δηµιουργίας µιας ιµπεριαλιστικής Ευρώπης (…) µερίδα µικροαστών που έχει εξαγοραστεί µε χρήµατα από τα ιµπεριαλιστικά υπερκέρδη και έχει µετατραπεί σε µαντρόσκυλο του καπιταλισµού, σε διαφθορέα του εργατικού κινήµατος16».
Σήµερα σύγχρονα οπορτουνιστικά ρεύµατα σηµάνουν την οργανική συγχώνευσή τους µε δοµές της ΕΕ, µε κρατικούς µηχανισµούς των κρατών µελών.
Η εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώµατα δεν έχουν τίποτα καλό να περιµένουν από το κεφάλαιο. Η Ε δεν µπορεί να µεταρρυθµιστεί προς όφελος της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωµάτων. Απάντηση είναι η αποδέσµευση από την ΕΕ. Απάντηση στην καπιταλιστική βαρβαρότητα είναι σοσιαλισµός, η επαναστατική εργατική εξουσία, ο κεντρικός σχεδιασµός της οικονοµίας, η κοινωνική ιδιοκτησία στα βασικά µέσα παραγωγής, ο παραγωγικός συνεταιρισµός της φτωχής αγροτιάς.
*Ο Σπύρος ∆αράκης είναι πρώην πρόεδρος µαρτυρικής Μαλάθυρου
• πρώην ∆ήµαρχος Μηθύµνης
• µέλος του ∆.Σ. ∆ικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών Ελλάδος
1Β. Ι. Λένιν. Ο ιµπεριαλισµός ανώτατο στάδιο του καπιταλισµού, Σύγχρονη Εποχή, σ. 8
2 Β. Ι. Λένιν. «Για το σύνθηµα των Ηνωµένων Πολιτειών της Ευρώπης» στα Άπαντα Λένιν, Σύγχρονη Εποχή, τόµος 26, σ. 359–363
3 Β. Ι. Λένιν. «Ο ιµπεριαλισµός και η διάσπαση του σοσιαλισµού» στα Άπαντα Λένιν, Σύγχρονη Εποχή, τόµος 23, σελ. 110
