» Παρουσιάζεται στα Χανιά το βιβλίο «Θάνατοι στη Χούντα»
Μια χαραµάδα, που τείνει να γίνει δίοδος προς το παρελθόν ανοίγει το βιβλίο «Θάνατοι στη Χούντα» του ∆ηµήτρη Βεριώνη που παρουσιάζεται µεθαύριο για πρώτη φορά στα Χανιά. Ανάµεσα στις 247 περιπτώσεις θανάτων για τους οποίους ευθυνόταν ή κατηγορήθηκε το Απριλιανό καθεστώς υπάρχουν και δεκάδες περιπτώσεις Χανιωτών και Κρητικών.
Νεκροί στο Πολυτεχνείο, κατά το πραξικόπηµα, στη διάρκεια του βασιλικού κινήµατος, από ανακρίσεις, βασανιστήρια κ.α. καταγράφονται µε ένα πλούτο στοιχείων που συγκέντρωσε ο συγγραφέας σε µια έρευνα που διήρκεσε µια δεκαετία. Με αφορµή την παρουσίαση ο ∆. Βεριώνης µίλησε στα «Χανιώτικα νέα».
• Πριν από δύο χρόνια, µας είχατε πει ότι η συλλογή των στοιχείων συνεχίζεται και θα υπάρξει µία επανέκδοση του βιβλίου. Έχετε µαζέψει επιπλέον υλικό το οποίο θα δούµε σε µια επόµενη έκδοση;
Πλέον υπάρχει αρκετό επιπλέον υλικό και σε περιπτώσεις που είχαν καταγραφεί στην πρώτη και στη δεύτερη έκδοση, αλλά και νέες περιπτώσεις . Το επιπλέον υλικό θα είναι στην τρίτη πλέον έκδοση η οποία πρόκειται να βγει σύντοµα. Η έρευνα συνεχίζεται και νοµίζω ότι θα συνεχίσει και στα επόµενα χρόνια. Κρίνω ότι αυτή η υπόθεση έχει πολλά ακόµα ανοιχτά πεδία. Φυσικά πάντα –και είναι σηµαντικό αυτό να το αναφέρουµε– να είναι όλα προϊόν έρευνας – και ειπωµένα µε νηφαλιότητα και τεκµηρίωση. Η έρευνα αυτή δυστυχώς είναι διαρκής και λέω “δυστυχώς” διότι, ενώ θα έπρεπε να έχει γίνει µε θεσµικό τρόπο, δηλαδή µέσα από τα επίσηµα κανάλια της πολιτείας –και µάλιστα στη δεκαετία του ‘70 που ήταν όλα φρέσκα– αυτό δεν έγινε ποτέ! Και έτσι πλέον ό,τι ψάχνουµε και ό,τι βρίσκουµε βασίζεται αρκετά και στη συγκυρία αλλά και στην δυνατότητα που υπάρχει πλέον να βρεθεί κάτι. ∆ιότι τα 50-60 χρόνια που έχουν πλέον περάσει είναι αρκετά για να χαθούν πολλές και κρίσιµες πληροφορίες.
• ∆ηλαδή στη νέα έκδοση θα έχουµε και καινούργια πρόσωπα, περισσότερες πληροφορίες για τις ήδη καταγεγραµµένες δολοφονίες;
Ναι, διότι επικοινώνησαν µαζί µου άνθρωποι που δεν είχα καταφέρει να εντοπίσω –συγγενικά πρόσωπα δηλαδή των θυµάτων– σε αρκετές από τις περιπτώσεις που υπήρχαν στην πρώτη έκδοση, αλλά και άλλοι άνθρωποι οι οποίοι είχαν να µου διηγηθούν την οικογενειακή τους ιστορία. Με αποτέλεσµα να υπάρχουν πάνω από 10 περιπτώσεις που θα καταγραφούν στην επόµενη έκδοση, πιστεύω σύντοµα.
•Το προηγούµενο διάστηµα το βιβλίο ταξίδεψε σε όλη την Ελλάδα. ∆ηλαδή έγιναν πολλές παρουσιάσεις και στην Αθήνα και σε άλλα µέρη της χώρας. Θυµάστε κάτι το ιδιαίτερο από όλες αυτές τις παρουσιάσεις, κάτι που να ξέφυγε από τα τετριµµένα µιας παρουσίασης βιβλίου;
Κάθε παρουσίαση είναι ξεχωριστή και διαφορετική και γενικά όλες οι παρουσιάσεις του βιβλίου –οι οποίες έως τώρα είναι 24– είχαν πολλά και ενδιαφέροντα που µπορώ να θυµάµαι έναν…ηλεκτρισµό στην ατµόσφαιρα. Μια ωραία και ενδιαφέρουσα κουβέντα η οποία ξεκινάει και είναι σηµαντικό να γίνεται διότι πρέπει όλα αυτά τα πράγµατα να τα αντιµετωπίζουµε και να τα κουβεντιάζουµε πάντα –και το σηµειώνω αυτό– µε νηφαλιότητα, µε προσπάθεια κατανόησης των ιστορικών δεδοµένων της εποχής για την οποία αναφερόµαστε, η οποία είναι σαφώς διαφορετική από τη σηµερινή. Θυµάµαι την εκδήλωση στο ∆ίστοµο για τον Γιάννη Καΐλη το φοιτητή της Σχολής Καλών Τεχνών (δολοφονήθηκε από την Ασφάλεια το Φεβρουάριο του ΄74) . Όλη αυτή η ιστορία κατέληξε στην επίσηµη αναγνώριση της περίπτωσης του Καΐλη καθώς στις 31 του Μαρτίου έγινε η απονοµή επί τιµή του πτυχίου του στην οικογένειά του και έγιναν τα αποκαλυπτήρια της ανάγλυφης µορφής του, µαρµάρινης µορφής, στην είσοδο της Πρυτανείας της Σχολής. Η υπουργός Παιδείας απένειµε το πτυχίο στην οικογένεια. Μιλάµε για µία επίσηµη αναγνώριση και βέβαια για µία δικαίωση, έστω και µε αυτόν τον ελάχιστο τρόπο, για την οικογένεια αλλά και για τον ίδιο το νεκρό.
ΤΟ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑ
• Αυτή ίσως είναι και η µεγαλύτερη επιτυχία του βιβλίου: Ότι ανθρώπους ξεχασµένους, ανθρώπους που δυστυχώς το κράτος δεν έκανε τίποτα για τη διάσωση της ιστορικής µνήµης, µας τους γνωρίσατε µέσα από την έρευνα σας…
Η αλήθεια είναι ότι πολλά είχαν ξεχαστεί ή και αγνοηθεί. Ανατρέχοντας βέβαια στα πρώτα χρόνια της µεταπολίτευσης µπορεί να δει κανείς ότι αυτά τα πράγµατα απασχολούσαν τον δηµοσιογραφικό κλάδο. Για παράδειγµα, στα “Χανιώτικα Νέα” µεταχουντικά υπήρχε άρθρο για την περίπτωση του Γιάννη Φουντουλάκη (σ.σ. Χανιώτης στρατιώτης που έφυγε από τη ζωή το 1972 και υπάρχουν στοιχεία ότι πρόκειται για δολοφονία από τη Χούντα). Είναι λογικό µέσα στο χρόνο αυτά να ξεχαστούν από τη στιγµή που δεν υιοθετήθηκαν επισήµως από την πολιτεία. ∆εν διερευνήθηκαν, δεν έγιναν όπως σε άλλες χώρες επιτροπές διερεύνησης και αναγνώρισης. Και αφέθηκαν στη λήθη. Είναι λογικό να ξεχαστούν. Ωστόσο, όλο αυτό το πράγµα που ξεχάστηκε για µας τους υπόλοιπους, που συνεχίζουµε τις ζωές µας και τις δραστηριότητές µας, για τις οικογένειες ήταν κάτι το οποίο δεν ξεπεράστηκε ποτέ. ∆ηλαδή η ζωή τους χωρίζεται σε ένα “πριν” και “µετά” από το γεγονός. Αυτό που έχει για µένα πολύ µεγάλη σηµασία, πέρα από τη δικαίωση αυτών των ανθρώπων και των οικογενειών τους, είναι και η ενίσχυση της ιστορικής µνήµης. Η ιστορική µνήµη βάλλεται από τον ιστορικό αναθεωρητισµό των ηµερών µας. Για αυτό είναι πολύ σηµαντικό να καταγράφονται αυτά τα πράγµατα πάντα µε τη µέγιστη δυνατή τεκµηρίωση και να συνυπολογίζονται σε µία ιστορική µνήµη η οποία είναι λογικό µέσα στα χρόνια να φθίνει.
• Θυµάστε µια κουβέντα, ένα τηλεφώνηµα, έναν άνθρωπο που ήρθε να σας µιλήσει στο περιθώριο µιας εκδήλωσης, µια αναφορά γραπτή στον τύπο η οποία σε έκανε να πεις “ναι, άξιζε τον κόπο να ερευνώ αυτές τις υποθέσεις για µια δεκαετία” ;
Έχουν υπάρξει πάρα πολλές τέτοιες στιγµές και κάθε µία για µένα είναι πολύτιµη. Καταρχήν η ανταπόκριση των συγγενικών προσώπων, που τη θεωρώ και την πιο σηµαντική από όλα, ήταν συγκινητική. Έχουν αγκαλιάσει αυτό που έχω κάνει. Μπορώ να πω ότι κατά κάποιο τρόπο έχουµε επαφές και σχέσεις µε αυτούς τους ανθρώπους, οι οποίοι πλέον νιώθουν ότι αυτό που έπρεπε να έχει γίνει, έστω και µε έναν πλάγιο τρόπο, έστω και από έναν ιδιώτη όπως είµαι εγώ, γίνεται. Είναι πάρα πολλές οι συγκινητικές αναφορές, τα καλά σχόλια, η κουβέντα που έχει ανοίξει και είναι κάτι το οποίο µπορώ να κρατήσω από όλα αυτά –αν και στην πραγµατικότητα όλα τα κρατάω– είναι το ότι εµπλουτίζεται πλέον συνολικά η ιστορική µνήµη, αλλά και ενισχύεται κάτι που πολλές φορές ξεχνάµε και χάνουµε: η ανθρωπιά µας. Γιατί αυτό είναι το ζητούµενο. Να µπορούµε να κοιτάξουµε την ιστορία µας όχι µονάχα µέσα από το πλαίσιο της θεσµικής της λειτουργίας, αλλά και µέσα από την απλή ανθρώπινη καθηµερινή διαδικασία και όλα όσα σηµαίνει αυτή στις ζωές µας.
• Είχατε αντιδράσεις από την άλλη πλευρά; ∆ηλαδή ανθρώπους οι οποίοι αµφισβήτησαν –είτε από καχυποψία– τα στοιχεία ή ανθρώπους που δεν δέχονται τα εγκλήµατα της χούντας;
Ναι, υπήρχαν κάποιες αντιδράσεις, κατά κύριο λόγο ανώνυµες. Αλλά αν πράγµατι ερχόταν κάποιος και έλεγε ότι “ναι τον σκότωσαν, αλλά είχαν δίκιο”, εγώ θα έλεγα ότι κάπου θα ήταν ένα βήµα προόδου. ∆ιότι θα ήµασταν σε θέση σαν άνθρωποι να αναγνωρίζουµε και τα λάθη µας ή εν πάση περιπτώσει να αναγνωρίζουµε τις ενέργειές µας. ∆υστυχώς η αµφισβήτηση δεν έρχεται µε λογικούς τρόπους. Έρχεται δηλαδή όταν κάποιος για παράδειγµα λέει ότι δεν υπήρχαν νεκροί στο Πολυτεχνείο και µάλιστα όταν του απαντάω, του δίνω ακριβή στοιχεία , αρχίζει και µεταχειρίζεται λεκτικά σχήµατα για να δώσει µια άλλη διάσταση: Ότι δεν υπήρχαν στο χώρο του Πολυτεχνείου κλπ. Αυτό σηµαίνει ότι ίσως δεν έχουµε ακόµα την ετοιµότητα, την ωριµότητα να δούµε την ιστορία µας όπως πραγµατικά είναι και όχι όπως η ιδεολογική προσέγγιση του καθενός εξυπηρετείται. Υπήρχαν λοιπόν αντιδράσεις, λίγες. Όταν είναι σοβαρές και εµπεριστατωµένες και εν πάση περιπτώσει κοµίζουν κάποιο επιχείρηµα στην κουβέντα ή κάποια σοβαρή αντίρρηση, χαίροµαι να τις κουβεντιάζω. Όταν ωστόσο είναι απλά υβριστικές ή αστήρικτες εντελώς, δεν υπάρχει κανένας λόγος. Εµένα δεν µε ενδιαφέρει να πω οτιδήποτε είναι ψευδές. Με ενδιαφέρει να καταγράψω αυτό το οποίο συνάντησα και γνώρισα και έµαθα. Και γι’ αυτό το λόγο µάλιστα και στο βιβλίο µου κρατάω µία στάση η οποία είναι “ντοκουµενταρίστικη”. ∆ηλαδή δεν προσπαθώ να πάρω θέση για πάρα πολλές περιπτώσεις. Απλά καταγράφω τι ειπώθηκε από τη µία και από την άλλη πλευρά. Ο αναγνώστης και ο ιστορικός του µέλλοντος και ο κάθε άνθρωπος που θα σκύψει πάνω από το βιβλίο θα µπορέσει να βγάλει µόνος του τα συµπεράσµατά του.
ΑΝΟΙΞΕ ΣΥΖΗΤΗΣΗ
• Είναι σπουδαίο το ότι ένα βιβλίο όπως το δικό σας άνοιξε συζήτηση στην Ελληνική κοινωνία για θέµατα που πολλοί δεν ήθελαν να κάνουν. Το πιστεύετε αυτό;
Για µένα είναι πολύ σηµαντικό ότι αυτό που ήθελα να κάνω µε το βιβλίο να ασχοληθώ µε τον άνθρωπο και όχι µε το γενικότερο πλαίσιο της ιστορίας, δηλαδή να µιλήσω για τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων, την κάθε µία ιστορία ξεχωριστά, ήταν και το ζητούµενο. ∆ιότι κάπως έτσι συναισθηµατικά ξεκίνησε και η δική µου η αναζήτηση, επειδή έψαχνα να βρω στοιχεία για όλα αυτά τα γεγονότα και δεν κατάφερνα να βρω αρκετές πληροφορίες . Ασχολήθηκα µε τους ίδιους τους ανθρώπους. Μπήκα στη διαδικασία να µιλήσω γι’ αυτούς, να συζητήσω γι’ αυτούς µε όσους τους γνώρισαν, να δω τι ειπώθηκε επίσηµα, τι ειπώθηκε από τις οικογένειες και ποιο ήταν, αυτό το οποίο ήταν προβληµατικό στις επίσηµες εκδοχές των θανάτων τους. Αλλά µπαίνοντας σε αυτή τη διαδικασία δεν σταµατάς εκεί! ∆ηλαδή ασχολείσαι και µε τις περιπτώσεις των ανθρώπων που πήγαν στις εξορίες και ταλαιπωρήθηκαν εκεί και απολύθηκαν ενδεχοµένως κάποιοι µόλις λίγο πριν το θάνατό τους. Νοµίζω ότι αυτό που µπορεί κανείς να δει σε αυτό το βιβλίο είναι, αν µη τι άλλο, ότι έχει γραφτεί µε µία προσπάθεια από τη µία να αντιµετωπίσει όλες τις υποθέσεις µε ανθρωπιά, από την άλλη χωρίς εύκολο συναισθηµατισµό. Σε καµία περίπτωση µάλιστα δεν αναφέροµαι αποκλειστικά και µόνο σε δολοφονίες, αλλά σε όλες τις περιπτώσεις θανάτων, είτε τεκµηριωµένων είτε ύποπτων θανάτων, για τις οποίες οι οικογένειες ή οι οικείοι είτε κατέφυγαν στη δικαιοσύνη είτε τις κατήγγειλαν. Άρα είναι πολύ σηµαντικό να σκύψουµε, να ακούσουµε λίγο τον διπλανό µας άνθρωπο, να δούµε τι έχει να µας πει και να δούµε τι µπορούµε να κερδίσουµε. Γιατί µια κοινωνία µπορεί να προοδεύσει, µπορεί να προχωρήσει, µπορεί να πάει κάπου αλλού, κάπου καλύτερα από εκεί που βρίσκεται, µόνο αν είναι ειλικρινής µε τον εαυτό της και αν µπορεί να διδαχτεί από τα πεπραγµένα και από τα διδάγµατα των προηγούµενων εποχών.
• Αυτό που έχω κρατήσει πολύ έντονα από την έρευνα σας, είναι η προσπάθεια να προσεγγίσετε τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους, δολοφονήθηκαν την περίοδο αυτή, ως προσωπικότητες, ως ανθρώπινα όντα…
Έτσι ακριβώς είναι και πολλά άλλα θα µπορούσε να προσθέσει κάποιος, όπως ότι για παράδειγµα δεν ήταν όλοι αριστεροί –όπως µπορεί κάποιος να καταλογίσει, ας πούµε, ενδεχοµένως σε µια τέτοια έρευνα– ούτε ήταν όλοι άνθρωποι µε πολιτική σκέψη απαραίτητα. Υπήρχαν άνθρωποι που βρέθηκαν αυτό που λέµε στο λάθος τόπο, τη λάθος στιγµή. Αλλά όλοι αυτοί ήταν άνθρωποι, προσωπικότητες, ζωές που δεν είχαν τη δυνατότητα οι περισσότεροι από αυτούς να φτάσουν στην ηλικία π.χ. που είµαι εγώ σήµερα. ∆εν είχαν τη δυνατότητα να πραγµατώσουν τα όνειρά τους, να πετύχουν ή να αποτύχουν, να είναι συνεπείς ή να προδώσουν τις ιδέες τους και τα όνειρα και τις ελπίδες τους για το µέλλον. Τους αφαιρέθηκε αυτό το δικαίωµα και αυτό είναι που εµένα µε προβληµατίζει πάρα πολύ. Ήθελα να τους δω λοιπόν αυτούς τους ανθρώπους “ζωντανούς”. Ήθελα να δω πόσοι ήταν, ποιοι ήταν, τι σκέφτονταν. Και είναι πάρα πολύ διαφορετικό το να λέµε, για παράδειγµα, για 24 νεκρούς στο Πολυτεχνείο ή για τους τέσσερις νεκρούς του βασιλικού αντιπραξικοπήµατος και να βάζουµε απλά ένα νούµερο, το οποίο ουσιαστικά αφαιρεί το ειδικό βάρος που έχει ο ίδιος ο θάνατος. Αλλά τα πράγµατα αλλάζουν όταν πλέον δεν µιλάµε για τέσσερις ή για 24, για έναν ή για οτιδήποτε, αλλά µιλάµε για τον Λάµπρο, µιλάµε για τον Γιάννη, µιλάµε για τον Νίκο, µιλάµε για τη Βασιλική. ∆ηλαδή ανθρώπους µε τα µικρά τους ονόµατα και τα επώνυµά τους. Εκεί πλέον τα πράγµατα αλλάζουν, σοβαρεύουν και οφείλουµε, αν µη τι άλλο, να σεβαστούµε την ιστορία τους.
Η Παρουσίαση
Η παρουσίαση θα γίνει την Τετάρτη 22 Απριλίου 2026 στην αίθουσα εκδηλώσεων «Πολυχρόνης Πολυχρονίδης» του Πνευµατικού Κέντρου Χανίων στις 19.30 µ.µ.
Θα µιλήσουν οι: ∆ηµήτρης ∆αµασκηνός, εκπαιδευτικός ∆.Ε., ιστορικός – συγγραφέας, Πέτρος Κουλουφάκος, πρόεδρος της Βιβλιοθήκης: «Η Εθνική Αντίσταση» και ο συγγραφέας ∆ηµήτρης Βεριώνης.
Την εκδήλωση θα συντονίσει ο εκπαιδευτικός ∆.Ε. και ιστορικός Σπύρος Ανδρουλάκης.
