Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες της Μεσογείου που πλήττονται εντονότερα από την κλιµατική αλλαγή, καθώς η γεωγραφική της θέση, η µορφολογία του εδάφους, η πολυνησία και η εξάρτηση σε τοµείς όπως ο τουρισµός και η γεωργία την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σηµαντική άνοδος της µέσης θερµοκρασίας, µε αυξανόµενη συχνότητα και διάρκεια των καυσώνων, γεγονός που επηρεάζει άµεσα τη δηµόσια υγεία, τα οικοσυστήµατα, τις υποδοµές και την οικονοµία. Οι υψηλές θερµοκρασίες επιβαρύνουν τα αστικά κέντρα, όπου το φαινόµενο της «αστικής θερµικής νησίδας» καθιστά τις µεγάλες πόλεις, όπως την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ακόµη θερµότερες. Η κατανάλωση ενέργειας για ψύξη αυξάνεται, η ποιότητα ζωής µειώνεται και οι πιο ευάλωτες κοινωνικές οµάδες — ιδίως όσοι ζουν σε κατοικίες χωρίς επαρκή µόνωση ή κλιµατισµό και σε αποµακρυσµένες περιοχές — αντιµετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες προσαρµογής. Οι παρατεταµένες περίοδοι ζέστης επιβαρύνουν επίσης την υγεία των εργαζοµένων εγκύων σε εξωτερικούς χώρους, µειώνουν την παραγωγικότητα και αυξάνουν τον κίνδυνο θερµικών εξαντλήσεων και θερµοπληξίας.
Παράλληλα, η Ελλάδα βιώνει αυξηµένη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινοµένων. Οι έντονες καταιγίδες και πληµµύρες, όπως αυτές που έπληξαν επαναλαµβανόµενα τη Θεσσαλία και άλλες ηπειρωτικές περιοχές, προκαλούν µεγάλες καταστροφές σε καλλιέργειες, κατοικίες, δρόµους και κρίσιµες υποδοµές. Οι ζηµιές στις γεωργικές περιοχές επηρεάζουν την εθνική παραγωγή τροφίµων, δηµιουργώντας ανασφάλεια σε περιοχές που βασίζονται σε συγκεκριµένες καλλιέργειες και διαταράσσοντας την αγροτική οικονοµία. Επίσης, οι πληµµύρες οδηγούν σε ρύπανση του πόσιµου νερού, αύξηση παθογόνων µικροοργανισµών και εµφάνιση υδατογενών ασθενειών, γεγονός που καθιστά τις τοπικές κοινότητες ευάλωτες υγειονοµικά για µεγάλα χρονικά διαστήµατα. Από την άλλη πλευρά, οι ξηρασίες και η µείωση των υδάτινων πόρων — ιδίως σε νησιωτικές περιοχές — δηµιουργούν προβλήµατα υδροδότησης, προκαλούν υποβάθµιση καλλιεργήσιµων εκτάσεων και θέτουν σε κίνδυνο τη βιοποικιλότητα. Η έλλειψη νερού επηρεάζει επίσης την ποιότητα της γεωργικής παραγωγής και αυξάνει το κόστος διαχείρισης υδάτινων πόρων τόσο για τους δήµους όσο και για τους κατοίκους.
Σηµαντικές είναι και οι επιπτώσεις των δασικών πυρκαγιών, που τα τελευταία χρόνια έχουν σηµειώσει ακραία έξαρση σε όλη τη χώρα. Οι µεγάλες πυρκαγιές στην Εύβοια, τον Έβρο, την Πάρνηθα και άλλες περιοχές έχουν καταστρέψει εκατοµµύρια στρέµµατα δασών, µε πολλαπλές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον, τη δηµόσια υγεία και την οικονοµία. Το χάσιµο δασικών οικοσυστηµάτων αυξάνει τον κίνδυνο διαβρώσεων και κατολισθήσεων, επιβαρύνει την ποιότητα του αέρα µε σωµατίδια και τοξικές ουσίες και συµβάλλει στην απώλεια φυσικών πόρων όπως η ξυλεία, η άγρια πανίδα και οι φυσικοί υδροφορείς. Η ατµοσφαιρική ρύπανση από τις φωτιές δεν παραµένει µόνο στις πύρινες ζώνες, αλλά µεταφέρεται σε µεγάλες αποστάσεις, επηρεάζοντας την αναπνευστική υγεία των κατοίκων ακόµη και πολλών χιλιοµέτρων µακριά. Στο ψυχολογικό επίπεδο, οι πυρκαγιές προκαλούν συλλογικά τραύµατα, ανασφάλεια και απώλεια εισοδήµατος σε οικογένειες που ζουν από τη γη ή τον τουρισµό.
Επιπλέον, η κλιµατική αλλαγή µεταβάλλει την εποχικότητα και την εξάπλωση εντόµων και ασθενειών. Η παρουσία κουνουπιών φέρνει µεγαλύτερο κίνδυνο για ασθένειες όπως ο ιός του ∆υτικού Νείλου, που ήδη εµφανίζεται στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, καθώς οι θερµότερες θερµοκρασίες και τα αυξηµένα στάσιµα νερά δηµιουργούν ιδανικές συνθήκες αναπαραγωγής. Αυτό έχει άµεσες επιπτώσεις στη δηµόσια υγεία και απαιτεί ενισχυµένα προγράµµατα επιτήρησης και ψεκασµών. Τα προβλήµατα αυτά επιβαρύνουν τους δήµους, τις περιφέρειες και τις υγειονοµικές υπηρεσίες, οι οποίες χρειάζεται να ανταποκρίνονται µε ολοένα και περισσότερους πόρους σε νέες και συχνότερες απειλές.
Η κλιµατική αλλαγή, τέλος, έχει σοβαρές κοινωνικοοικονοµικές επιπτώσεις. Η αύξηση της θερµοκρασίας και της ενεργειακής ζήτησης αυξάνει το κόστος ζωής, ενώ η καταστροφή υποδοµών και φυσικών πόρων πλήττει σοβαρά το εισόδηµα χιλιάδων νοικοκυριών. Ο τουρισµός—η σηµαντικότερη οικονοµική δραστηριότητα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας—επηρεάζεται άµεσα από καύσωνες, πυρκαγιές, πληµµύρες και απώλεια φυσικής οµορφιάς. Οι κοινωνικές ανισότητες ενισχύονται, καθώς οι πιο ευάλωτοι πολίτες έχουν λιγότερες δυνατότητες προσαρµογής, προστασίας και ανάκαµψης από ακραία φαινόµενα. Συνολικά, η κλιµατική αλλαγή δεν αποτελεί µελλοντική απειλή, αλλά µια παρούσα πραγµατικότητα που απαιτεί άµεσα µέτρα προσαρµογής, καλύτερη οργάνωση πολιτικής προστασίας, ενίσχυση της υγειονοµικής θωράκισης και ευρεία ενηµέρωση του πληθυσµού.
Επιπτώσεις της κλιµατικής αλλαγής στην Ελλάδα
1. Αυξηµένες θερµοκρασίες και συχνά κύµατα καύσωνα
2. Ανύψωση της στάθµης της θάλασσας
3. Μειωµένες βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις
4. Περισσότερα ακραία κλιµατικά φαινόµενα όπως καταιγίδες, πληµµύρες, ξηρασίες κ.α.
5. Περισσότερες µεγάλες φωτιές και ασθένειες
6. Μείωση της βιοποικιλότητας
7. Αύξηση ατµοσφαιρικής ρύπανσης
Οι επιπτώσεις της κλιµατικής αλλαγής στις εγκύους και τα νεογνά από καύσωνες, αυξηµένες θερµοκρασίες, πληµµύρες, ξηρασίες και µεγάλες πυρκαγιές στην Ελλάδα
Οι έγκυες γυναίκες και τα νεογνά αποτελούν µία από τις πιο ευάλωτες οµάδες στις επιπτώσεις της κλιµατικής αλλαγής, λόγω των φυσιολογικών αλλαγών της εγκυµοσύνης και της ιδιαίτερης ευαισθησίας του αναπτυσσόµενου εµβρύου. Η έκθεση σε υψηλές θερµοκρασίες, καύσωνες, καπνούς από πυρκαγιές, έλλειψη καθαρού νερού, κακής ποιότητας αέρα και καταστάσεις στρες σχετιζόµενες µε πληµµύρες ή φυσικές καταστροφές µπορεί να έχει σηµαντικές συνέπειες στην εγκυµοσύνη και στην υγεία του νεογνού. Στην Ελλάδα, όπου τα ακραία φαινόµενα έχουν γίνει συχνότερα και εντονότερα, η ανάγκη κατανόησης αυτών των επιπτώσεων είναι κρίσιµη για την προστασία της µητρικής και περιγεννητικής υγείας.
Η έκθεση σε καύσωνες και παρατεταµένη ζέστη αποτελεί έναν από τους σηµαντικότερους κλιµατικούς κινδύνους για τις εγκύους ιδιαίτερα για τις εργαζόµενες και εκείνες που διαµένουν σε ενεργειακά φτωχές κατοικίες χωρίς δυνατότητα επαρκούς ψύξης των χώρων τους. Η εγκυµοσύνη συνοδεύεται από αυξηµένο µεταβολισµό, µεγαλύτερη καρδιαγγειακή καταπόνηση και περιορισµένη ικανότητα θερµορύθµισης του σώµατος, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο αφυδάτωσης, θερµικής εξάντλησης και θερµοπληξίας. Αρκετές διεθνείς µελέτες έχουν δείξει ότι οι υψηλές θερµοκρασίες σχετίζονται µε αυξηµένες πιθανότητες πρόωρου τοκετού, µειωµένου βάρους γέννησης και επιπλοκών όπως η προεκλαµψία. Οι µηχανισµοί που εµπλέκονται περιλαµβάνουν τη µειωµένη αιµάτωση του πλακούντα λόγω αφυδάτωσης, τις ορµονικές µεταβολές και την αύξηση του οξειδωτικού στρες. Στην Ελλάδα, οι καύσωνες µε θερµοκρασίες άνω των 40°C ασκούν ιδιαίτερη πίεση ειδικά στις αστικές περιοχές, όπου η θερµοκρασία παραµένει υψηλή ακόµη και τις νυχτερινές ώρες, περιορίζοντας την ανάπαυση της εγκύου και αυξάνοντας τις πιθανότητες επιβαρύνσεων στο έµβρυο.
Οι πληµµύρες επηρεάζουν τις εγκύους και τα νεογνά µε διαφορετικούς τρόπους. Καταρχάς, προκαλούν σηµαντικό ψυχολογικό στρες, το οποίο έχει συσχετιστεί µε αυξηµένο κίνδυνο επιπλοκών εγκυµοσύνης, όπως πρόωρο τοκετό, χαµηλό βάρος γέννησης και υπέρταση κύησης. Η καταστροφή υποδοµών δυσκολεύει την πρόσβαση σε µαιευτικές υπηρεσίες, σε προγεννητικές εξετάσεις ή σε άµεση περίθαλψη σε περίπτωση ανάγκης. Οι πληµµύρες διαταράσσουν επίσης την παροχή καθαρού νερού, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο λοιµώξεων από µολυσµένο νερό. Λοιµώξεις του γαστρεντερικού ή του ουροποιητικού συστήµατος µπορούν να προκαλέσουν επιπλοκές στην κύηση, ενώ η χρήση µη ασφαλούς νερού για καθαρισµό ή για προετοιµασία βρεφικών τροφών µπορεί να επηρεάσει σοβαρά την υγεία των νεογνών. Καταστροφικές πληµµύρες όπως αυτή που έπληξε τα τελευταία χρόνια τη Θεσσαλία µπορεί να έχουν σαν αποτέλεσµα τη καταστροφή και εγκατάλειψη σπιτιών και περιουσιών. Αυτό δηµιουργεί οικονοµικό πρόβληµα και ψυχολογικό στρές στους πληγέντες συµπεριλαµβανοµένων και των εγκύων. Επιπλέον, οι πληµµύρες δηµιουργούν κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη κουνουπιών, αυξάνοντας τον κίνδυνο ασθενειών που µεταδίδονται από φορείς και µπορεί να επηρεάσουν σοβαρά την εγκυµοσύνη.
Η ξηρασία αποτελεί έναν λιγότερο ορατό αλλά εξίσου σηµαντικό παράγοντα. Η έλλειψη νερού και η υποβάθµιση της ποιότητάς του προκαλεί προβλήµατα υγιεινής, µειωµένη πρόσβαση σε καθαρό πόσιµο νερό και αυξηµένο κίνδυνο αφυδάτωσης. Για τις εγκύους, η επαρκής ενυδάτωση είναι κρίσιµη για τη σωστή λειτουργία του πλακούντα και για τη διατήρηση του όγκου αίµατος, ο οποίος αυξάνεται σηµαντικά κατά την κύηση. Σε συνθήκες υψηλών θερµοκρασιών, η έλλειψη νερού επιβαρύνει ακόµη περισσότερο τον οργανισµό της εγκύου και αυξάνει τον κίνδυνο επιπλοκών. Η ξηρασία επηρεάζει και την επισιτιστική ασφάλεια, καθώς µειώνει τη γεωργική παραγωγή και οδηγεί σε αύξηση των τιµών βασικών τροφίµων, κάτι που µπορεί να περιορίσει την πρόσβαση εγκύων σε ποιοτική διατροφή. Η κακή διατροφή στην εγκυµοσύνη σχετίζεται µε αυξηµένες πιθανότητες αναιµίας, καθυστέρησης της εµβρυικής ανάπτυξης και χαµηλού βάρους γέννησης.
Οι µεγάλες πυρκαγιές αποτελούν έναν από τους σοβαρότερους κινδύνους για την υγεία εγκύων γυναικών και νεογνών, καθώς ο καπνός περιέχει µικροσωµατίδια, µονοξείδιο του άνθρακα και τοξικές ουσίες που µπορούν να διεισδύσουν στο αναπνευστικό σύστηµα και να επηρεάσουν αρνητικά τόσο τη µητέρα όσο και το έµβρυο. Η έκθεση σε µικροσωµατίδια PM2.5 έχει συνδεθεί µε πρόωρο τοκετό, χαµηλό βάρος γέννησης και αυξηµένο κίνδυνο επιπλοκών στην εγκυµοσύνη. Στην Ελλάδα, όπου πυρκαγιές όπως του Έβρου και της Εύβοιας δηµιουργούν εκτεταµένα νέφη καπνού που καλύπτουν µεγάλες περιοχές, πολλές έγκυες µπορεί να εκτίθενται για µέρες σε µολυσµένο αέρα. Η εισπνοή καπνού µπορεί να προκαλέσει φλεγµονώδη αντίδραση, αυξηµένο καρδιακό φορτίο και µείωση της οξυγόνωσης, µε πιθανές αρνητικές συνέπειες στο έµβρυο. Επιπλέον, η αναγκαστική εκκένωση περιοχών λόγω πυρκαγιών µπορεί να προκαλέσει έντονο στρες, διακοπή ιατρικής παρακολούθησης και δυσκολίες πρόσβασης σε νοσοκοµεία ή µαιευτήρια.
Συνολικά, όλες αυτές οι κλιµατικές προκλήσεις δηµιουργούν ένα περιβάλλον υψηλής ευαλωτότητας για τις εγκύους και τα νεογνά. Οι επιπτώσεις δεν είναι µόνο βιολογικές αλλά και κοινωνικές: σε περιόδους κρίσης, οι γυναίκες ενδέχεται να αντιµετωπίσουν µειωµένη πρόσβαση σε υγειονοµικές υπηρεσίες, οικονοµικές δυσκολίες, ανασφάλεια στέγασης και ψυχολογική πίεση—παράγοντες που ενισχύουν περαιτέρω τους κινδύνους για την εγκυµοσύνη και την υγεία του νεογνού. Η κλιµατική αλλαγή απαιτεί, εποµένως, ενίσχυση της προγεννητικής φροντίδας, ειδικές οδηγίες για προστασία από τη ζέστη και τον καπνό, βελτίωση της πολιτικής προστασίας και ανάπτυξη πρωτοκόλλων για την υποστήριξη εγκύων σε περιόδους ακραίων φαινοµένων.
Επιπτώσεις της κλιµατικής αλλαγής στις εγκύους γυναίκες και στα νεογέννητα
Περισσότερα στοιχεία για το θέµα αυτό είναι διαθέσιµα στο άρθρο του γράφοντος µε τίτλο “The impacts of climate change on pregnancy in Greece” το οποίο θα δηµοσιευθεί το επόµενο διάστηµα στο διεθνές αγγλόφωνο επιστηµονικό περιοδικό International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies.
Ο Γιάννης Βουρδουµπάς είναι xηµικός µηχανικός ΕΜΠ, M.Sc., Ph.D.
(vourdoubas.com)
