» Mάρω ∆ούκα (εκδόσεις Πατάκη)
Η απόπειρα κάλυψης των αναγνωστικών κενών είναι για µένα ένα αίτηµα, µια ακόµα παράµετρος που καθιστά ανέφικτη την ολοκληρωτική κατάκτηση του λογοτεχνικού οχυρού· µόνο η πολιορκία αποµένει να ξεγελά τους υψηλούς στόχους της εν εξελίξει εκστρατείας. Ωστόσο, για να υπάρξει απόπειρα κάλυψης, είναι αδιαπραγµάτευτη η συνθηκολόγηση µε την ύπαρξη των κενών αυτών, η αποδοχή της αλήθειας πως δεν ορίζεται ο τέλειος αναγνώστης ως έννοια και συνθήκη, αποδοχή αλήθειας που πρώτα και κύρια αφορά τον εαυτό του υποκειµένου, την αυτοεικόνα του. ∆ιαβάζοντας το Φελιτσιτά, το χρονικά τελευταίο µυθιστόρηµα της Μάρως ∆ούκα, και γράφοντας γι’ αυτό, αναφέρθηκα σ’ αυτό το βιβλιογραφικό µου κενό, η ανάγνωση εκείνη υπήρξε ένα πρώτο βήµα προς την κάλυψη.
Ένας αναγνώστης που πολύ εκτιµώ µου µίλησε για το Εις τον πάτο της εικόνας. Εκτός της υψηλής πρόζας, αναφέρθηκε και στον µεταµοντέρνο χαρακτήρα του, στο εγκιβωτισµένο εντός της κεντρικής αφήγησης µυθιστόρηµα που ο αφηγητής επιχειρεί να γράψει. Και ήταν η µεταµοντέρνα φύση, που ο παιγνιώδης χαρακτήρας της πολύ του γούστου µου είναι, που µε έκανε να διαβάσω το βιβλίο αυτό, ίσως ενεργοποιώντας και µια ενοχή, τη σκέψη/πεποίθηση πως η µεταµοντέρνα γραφή δεν αποτελεί συνήθη επικράτεια της ελληνικής λογοτεχνίας. Η ανάγνωση, η αναγνωστική διαδροµή, πολλάκις έχω επαναλάβει και θα συνεχίσω να το κάνω, προσφέρει, σίγουρα µεταξύ πολλών άλλων, την κατάρριψη και ηχηρή κατάρρευση διαφόρων ψευδοβεβαιοτήτων. Τέτοια υπήρξε η περίπτωση αυτή.
Ο Αλέξανδρος Παπαδάκος, δικηγόρος στο επάγγελµα και παντρεµένος µε τη Μαρία, απευθυνόµενος στην Ηώ, µια συµφοιτήτρια και πλέον συνάδελφο δικηγόρο, αποφασίζει να γράψει ένα µυθιστόρηµα µε κεντρικό ήρωα τον Αντώνη Λύτρα, έναν µεσήλικα οδηγό ταξί, που µια µέρα αποφασίζει να εξαφανιστεί από τους οικείους του. Έχουµε, λοιπόν, ένα ιδιότυπο επιστολικό µυθιστόρηµα, έναν µονόλογο εστιασµένης απεύθυνσης, εντός του οποίου αναδύεται ένα υπό κατασκευή µυθιστόρηµα, το πρωτόλειο έργο ενός ανθρώπου ο οποίος, όχι µόνο µε τη γραφή, αλλά και µε την ανάγνωση, τη λογοτεχνία εν γένει, δεν είχε ιδιαίτερες σχέσεις. Είµαστε στα ταραγµένα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του ογδόντα, τα κοµµουνιστικά καθεστώτα πέφτουν το ένα µετά το άλλο, η παντοδυναµία του Παπανδρέου πλήττεται καθώς το σκάνδαλο και η δίκη του Κοσκωτά κλονίζουν τη χώρα, η συγκυβέρνηση Ν∆ και ΚΚΕ σοκάρει, η Αριστερά βρίσκεται -τι έκπληξη- σε κρίση, σε µια δυναµική και χρόνια διεργασία διασπάσεων, η κοινωνία βαδίζει συνολικά ζαλισµένη µέσα στην οικονοµική ανάπτυξη των τελευταίων ετών, το µέλλον µοιάζει πολλά υποσχόµενο, το ένστικτο ωστόσο κρούει τον συναγερµό.
∆ιαβάζω ξανά την πρώτη παράγραφο και σκέφτοµαι πως ίσως και να µην ήταν εντελώς τυχαία ή αθώα η αναφορά στην ανάγνωση µε πολεµικούς όρους εκστρατείας, ίσως κάτι από την ανάγνωση του µυθιστορήµατος αυτού να την επηρέασε και ως ένα βαθµό να τη διαµόρφωσε. Ο Αλέξανδρος Παπαδάκος, αφηγητής αλλά και συγγραφέας ταυτόχρονα, βρίσκεται, πότε συνειδητά και πότε όχι, µέσα σε µια έντονη διαµάχη, ηθικής και υπαρξιακής φύσης, ζητήµατα ταυτότητας και προορισµού αναδύονται, µε πρώτα και κύρια τα συναισθήµατα που νιώθει για την Ιώ, καύσιµη ύλη για τη συγγραφή τόσο των άτυπων επιστολών όσο και του ίδιου του µυθιστορήµατος, συναισθήµατα σε σύγκρουση µε τον γάµο του µε τη Μαρία και την καθηµερινότητά του, που ως βάση εκτόξευσης έχουν κυρίως τα φοιτητικά χρόνια, τότε που όλα ήταν υπό διαµόρφωση, άναρχα µε έναν τρόπο γοητευτικό, προσφέροντας απλόχερα χώρο για θεωρίες και ιδεολογίες, για δυνατότητες.
Το Εις τον πάτο της εικόνας κυκλοφόρησε το 1990 και ήταν το έβδοµο συγγραφικό βήµα της Μάρως ∆ούκα. Έχω πλήρη άγνοια για να εντάξω το παρόν µυθιστόρηµα µε ασφάλεια εντός της εργογραφίας της πολυγραφότατης δηµιουργού ως εξαίρεση ή ως κανόνα. Και αυτό είναι ένα σηµαντικό πραγµατολογικό κενό. Αυτό που µπορώ µε αυτοπεποίθηση να πω είναι πως το µεταµοντέρνο εύρηµα του εγκιβωτισµού δεν γίνεται για να γίνει προς χάρη του όποιου εντυπωσιασµού, η παιγνιώδης διάθεση δεν στερείται χρηστικότητας και προγραµµατικής επιδίωξης, δεν αποτελεί, επίσης, ένα άψυχο αποκοµµένο συµπλήρωµα στην ανάγνωση, αλλά, αντίθετα, ένα οργανικό συµπλήρωµά του.
Η πρόζα της ∆ούκα είναι καθηλωτική και υψηλού επιπέδου, ικανή να στηρίξει και να αναδείξει τον χειµαρρώδη λόγο του Παπαδάκου, το χάος εντός του οποίου η σκέψη και συνολικά η ύπαρξή του κινείται, το πάθος και την εµµονή µε την οποίο απευθύνεται στην Ηώ, αλλά και, εδώ είναι ίσως το µέγιστο ύψος που η πρόζα της ∆ούκα φτάνει, αυτός ο χειµαρρώδης λόγος, σήµα κατατεθέν του αφηγητή/συγγραφέα, χαρακτηρίζει και πληµµυρίζει και το µυθιστόρηµά του, ο τρόπος µε τον οποίο το χάος κειµενοποιείται και πετυχαίνει να λειτουργήσει ως νήµα ξενάγησης στο µυαλό του συγγραφέα και, ακόµα παραπέρα, να αποτυπώσει τη ρευστότητα και την αβεβαιότητα εκείνων των χρόνων συνολικά.
∆ιαβάζοντας ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν από τριάντα πέντε χρόνια και φιλοδοξούσε να αποτυπώσει την τότε συγχρονία, σηµαντικό ζητούµενο αποτελεί το αν σήµερα φαντάζει παρωχηµένο. Η απάντηση είναι σαφέστατα όχι. Σ’ αυτό συντελούν και τα δύο κύρια µέρη κάθε µυθιστορήµατος, η µορφή και το περιεχόµενο. Η µεταµοντέρνα φύση του του επιτρέπει να σταθεί µε άνεση στην επικράτεια του σήµερα, ίσως ακόµα ακόµα και να ξεχωρίσει για τη φιλοδοξία του, για τη µη αποφυγή του ρίσκου. Αλλά και ως περιεχόµενο, χωρίς καθόλου να ταιριάζει εδώ ο άχρηστος και επίφοβος επιθετικός προσδιορισµός του προφητικού, δεν ξενίζει τον σηµερινό αναγνώστη, και αναφέροµαι ιδιαίτερα σε εκείνον τον αναγνώστη που δεν είχε γεννηθεί τότε, που µόνο µέσω αφηγήσεων έχει σχηµατίσει µια γενική και µάλλον αόριστη εικόνα γι’ αυτό το εγγύς παρελθόν, και, παράδοξα ίσως, νιώθει συχνά πυκνά την οµοιότητα, τη συγγένεια του τότε και του τώρα, ιδιαίτερα στο κοµµάτι της κρίσης στον χώρο της Αριστεράς, αλλά και της επικρατούσας πολιτικής συνθήκης, για να µην αναφερθώ στον συναισθηµατικό χυλό εντός του οποίου παλεύει να επιπλεύσει -και- ο σηµερινός άνθρωπος.
Η καθηλωτική πρόζα της ∆ούκα από τη µια, η αχρονία που ενδύεται µιαν αόριστη συγχρονία αλλά και η πειραµατική, απαιτητική από τη φύση της τόσο για τον δηµιουργό όσο και για τον αναγνώστη, κατασκευή αποτελούν το τρίπτυχο που καθιστά το Εις τον πάτο της εικόνας ένα σηµαντικό βιβλίο συνολικά και όχι απλώς ένα λήµµα στο λογοτεχνικό λεξικό της εγχώριας γραµµατείας.
