Είναι εφικτή η λειτουργία τραίνων στη Κρήτη;

1 από 4

Εισαγωγή

Η δηµιουργία σιδηροδρόµων στη Κρήτη είναι κάτι που έχει συζητηθεί κατά καιρούς ενώ σήµερα έχει αρχίσει να επανεξετάζεται και να διερευνάται το θέµα αυτό καθώς παρουσιάζει διάφορα πλεονεκτήµατα σαν µέσο µαζικής µεταφοράς. Η συζήτηση φαίνεται να αναζωπυρώνεται καθώς κατασκευάζεται το νέο αεροδρόµιο στο Ηράκλειο, ο Βόρειος Οδικός Άξονας της Κρήτης ενώ προβλέπεται η διάθεση σηµαντικών κονδυλίων τα επόµενα χρόνια για τον εκσυγχρονισµό του σιδηροδροµικού δικτύου της χώρας.

Σκοπός του σύντοµου κειµένου που ακολουθεί είναι να συµβάλλει στο δηµόσιο διάλογο που έχει αναπτυχθεί για τη προοπτική δηµιουργίας σιδηροδρόµων στη Κρήτη. Το κείµενο χωρίζεται σε τρία µέρη. Στο πρώτο µέρος διερευνώνται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις των µεταφορών µε τραίνο και η σύγκριση τους µε άλλα µέσα µαζικής ή ατοµικής µεταφοράς. Στο δεύτερο µέρος γίνεται αναφορά στα τραίνα Μηδενικών Εκποµπών Άνθρακα µε τη χρήση Ηλεκτροκίνησης, Πράσινου Υδρογόνου και Κυψελών Καυσίµου ενώ στο τρίτο γίνεται σύντοµη αναφορά σε νησιά της Μεσογείου που διαθέτουν σιδηροδροµική υποδοµή.

Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις των µεταφορών µε τραίνο και η σύγκριση τους µε άλλα µέσα µαζικής µεταφοράς

Στην εποχή της κλιµατικής αλλαγής, η επιλογή του τρόπου µετακίνησης έχει βαθιές περιβαλλοντικές συνέπειες. Μία από τις πιο χρήσιµες µετρήσεις για την εκτίµηση του περιβαλλοντικού αποτυπώµατος διαφορετικών µέσων µεταφοράς είναι οι εκποµπές CO₂ ανά επιβάτη και χιλιόµετρο (σε γραµµάρια διοξειδίου του άνθρακα ανά επιβάτη και χιλιόµετρο -gCO₂/pas-km) δηλαδή πόσα γραµµάρια διοξειδίου του άνθρακα εκλύονται για κάθε χιλιόµετρο που διανύει ένας επιβάτης. Αυτή η µέτρηση επιτρέπει µια συγκριτική εικόνα ανάµεσα σε µέσα µεταφοράς µε πολύ διαφορετικές χωρητικότητες, τεχνολογίες και αποδόσεις.

Α) Ιδιωτικά Αυτοκίνητα (1, 2 και 3 Επιβάτες)

Τα ιδιωτικά αυτοκίνητα είναι από τα πλέον διαδεδοµένα µέσα µετακίνησης στην καθηµερινότητα. Ωστόσο, οι εκποµπές τους ποικίλλουν σε µεγάλο βαθµό ανάλογα µε το καύσιµο, το τύπο και το µέγεθος του οχήµατος και τον αριθµό των επιβατών. Σύµφωνα µε διεθνείς µετρήσεις, ένα µέσο αυτοκίνητο µε έναν επιβάτη µπορεί να εκπέµπει περίπου 150-250 gCO₂/pas-km µε υψηλότερες τιµές για λιγότερο αποδοτικά βενζινοκίνητα αυτοκίνητα και χαµηλότερες για πιο αποδοτικά ή µικρότερα οχήµατα.   Όταν αυξάνεται ο αριθµός των επιβατών — π.χ. σε δύο ή τρεις — οι εκποµπές ανά επιβάτη µειώνονται ουσιαστικά, λόγω διαµοιρασµού του ίδιου καυσίµου σε περισσότερα άτοµα. Σε ένα αυτοκίνητο µε δύο επιβάτες, οι εκποµπές ανά επιβάτη µπορεί να πέφτουν περίπου 80-120 gCO₂/pas-km και µε τρεις ακόµα χαµηλότερα, κοντά στα 50-90 gCO₂/pas-km (ανάλογα µε την απόδοση και τα χιλιόµετρα). Αυτό δείχνει πόσο σηµαντικό ρόλο παίζει η ενηµέρωση και ορθολογική χρήση του ιδιωτικού αυτοκινήτου — όχι µόνο από πλευράς κυκλοφορίας αλλά και περιβαλλοντικού αποτυπώµατος.

Β) Λεωφορεία

Τα λεωφορεία αποτελούν µαζικό µέσο µεταφοράς και συνήθως έχουν καλύτερη αναλογία επιβατών/εκποµπών σε σχέση µε ιδιωτικά αυτοκίνητα µε ένα άτοµο. Στοιχεία από κρατικούς φορείς αναφέρουν τις εκποµπές λεωφορείων γύρω στις 80-120 gCO₂/pas-km για τυπικά αστικά λεωφορεία, ενώ για µεγαλύτερα λεωφορεία υπεραστικών δροµολογίων µπορούν να µειωθούν σε πολύ χαµηλότερα επίπεδα, γύρω στα 25-30 gCO₂/pas-km αν µεταφέρουν µεγάλο αριθµό επιβατών.  Η µεγάλη διαφορά µε τα ιδιωτικά οχήµατα οφείλεται ακριβώς στην υψηλότερη χωρητικότητα: ένα λεωφορείο που µεταφέρει 30-50 άτοµα διανέµει τις εκποµπές σε πολλούς επιβάτες — κάτι που οδηγεί σε µικρότερο αποτύπωµα ανά άτοµο.

Γ) Τραίνα

Τα τραίνα γενικά θεωρούνται από τα πιο «πράσινα» οδικά µέσα µεταφοράς, ιδιαίτερα όταν λειτουργούν µε ηλεκτρική ενέργεια από καθαρές πηγές. Τα ηλεκτρικά τραίνα µπορούν να έχουν εκποµπές µόλις 10-50 gCO₂/pas-km ενώ τα ντηζελοκίνητα τρένα ανεβαίνουν στα 40-100 gCO₂/pas-km περίπου.  Αυτό τα καθιστά µια από τις πιο φιλικές προς το περιβάλλον επιλογές για µετακινήσεις µεγάλων αποστάσεων ή αστικών δροµολογίων, ιδίως όταν υπάρχει υψηλή πληρότητα στους συρµούς.

∆) Αεροπλάνα

Η αεροπορική µεταφορά έχει συνήθως πολύ υψηλότερες εκποµπές ανά επιβάτη και χιλιόµετρο σε σχέση µε τα επίγεια µέσα. Αυτό οφείλεται στην ενέργεια που απαιτείται για την απογείωση και την πτήση σε µεγάλα ύψη. Σύµφωνα µε υπάρχοντα δεδοµένα, οι εκποµπές για πτήσεις εγχώριες και µικρού µήκους µπορεί να κυµαίνονται κοντά στα 150-250 gCO₂/pas-km ενώ µεγάλες διεθνείς πτήσεις µπορεί, ανάλογα µε την κατηγορία θέσης και την απόσταση, να φτάσουν ακόµα και υψηλότερα επίπεδα.  Αυτό εν µέρει εξηγεί γιατί οι αεροπορικές µετακινήσεις συχνά θεωρούνται µια από τις πιο επώδυνες επιλογές περιβαλλοντικά, ειδικά αν συγκριθούν µε µέσα όπως τα τρένα ή τα λεωφορεία.

Ε) Μεγάλου µεγέθους πλοία

Το θαλάσσιο ταξίδι καλύπτει ένα ευρύ φάσµα εκποµπών ανάλογα µε τον τύπο του πλοίου και την πληρότητα. Σύµφωνα µε κάποιες πηγές, τα σύγχρονα µεγάλου µεγέθους πλοία µπορούν να έχουν µέσες εκποµπές περίπου 100-225 gCO₂/pas-km για τον µέσο επιβάτη, ανάλογα µε τις συνθήκες και τον τρόπο λειτουργίας.  Αν και µοιάζουν – σε πρώτη µατιά – παρόµοια µε κάποιες χερσαίες λύσεις, η µεγάλη απόσταση και το είδος καυσίµου που χρησιµοποιούν τα περισσότερα πλοία (βαρέα καύσιµα) αυξάνουν τις εκποµπές σε υψηλότερα επίπεδα από τα τρένα ή τα λεωφορεία.

ΣΤ) Μοτοσυκλέτες

Οι µοτοσυκλέτες είναι µικρότερα οχήµατα µε βενζινοκινητήρες και τυπικά εκποµπές γύρω στα 100-120 gCO₂/pas-km σε µέσο όρο. Αν και είναι συνήθως πιο αποδοτικές από ένα αυτοκίνητο µε έναν επιβάτη λόγω µικρότερου βάρους και καλύτερης κατανάλωσης καυσίµου, δεν µπορούν να ανταγωνιστούν µέσα µαζικής µεταφοράς, όπως λεωφορεία ή τρένα, όσον αφορά την εκποµπή ανά επιβάτη.

Πίνακας 1. Ενδεικτικές εκποµπές ανθρακούχων αερίων σε διάφορα µέσα µεταφοράς

Συµπεράσµατα και Περιβαλλοντικές Συνέπειες

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει καθαρά ότι ο τρόπος µετακίνησης επηρεάζει σηµαντικά το περιβαλλοντικό µας αποτύπωµα. Τα τραίνα και τα µεγάλα υπεραστικά λεωφορεία εµφανίζουν τις χαµηλότερες εκποµπές ανά επιβάτη και χιλιόµετρο, καθιστώντας τα ιδανικές επιλογές για ταξίδια µεγάλων αποστάσεων µε µικρή επίπτωση στο περιβάλλον. Αντιθέτως, οι αεροπορικές µεταφορές και τα αυτοκίνητα µε µόνο έναν επιβάτη εκπέµπουν πολύ περισσότερο CO₂ ανά άτοµο για την ίδια απόσταση. Επιπλέον, η αύξηση του αριθµού των επιβατών σε ένα αυτοκίνητο µειώνει ουσιαστικά τις εκποµπές ανά άτοµο, στοιχείο που τονίζει τη σηµασία της κοινής µετακίνησης. Συνεπώς, η µετάβαση σε µέσα που µεταφέρουν περισσότερους επιβάτες η επιλογή καθαρότερων τεχνολογιών (π.χ. ηλεκτρικών οχηµάτων µε πράσινη ηλεκτρική ενέργεια) µπορεί να µειώσει σηµαντικά το συνολικό µας περιβαλλοντικό αποτύπωµα. Συνοψίζοντας, η επιλογή µέσου µεταφοράς παίζει καθοριστικό ρόλο στη µείωση των εκποµπών άνθρακα. Η ενηµέρωση, ο σωστός σχεδιασµός ταξιδιών και οι βιώσιµες επιλογές µπορούν να συµβάλλουν ουσιαστικά στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων ιδιαίτερα για το µετριασµό της κλιµατικής αλλαγής.

Τραίνα Μηδενικών Εκποµπών Άνθρακα:

Ηλεκτροκίνηση, Πράσινο Υδρογόνο και Κυψέλες Καυσίµου

Η ανάγκη για µείωση των εκποµπών διοξειδίου του άνθρακα στον τοµέα των µεταφορών αποτελεί έναν από τους κεντρικούς στόχους της σύγχρονης περιβαλλοντικής πολιτικής. Οι σιδηροδροµικές µεταφορές, ήδη από τη φύση τους είναι πιο αποδοτικές ενεργειακά σε σύγκριση µε άλλα µέσα, βρίσκονται στο επίκεντρο της µετάβασης προς συστήµατα µηδενικών εκποµπών άνθρακα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ηλεκτρικά τραίνα που τροφοδοτούνται είτε από ανανεώσιµες πηγές ενέργειας (για τη Κρήτη π.χ. από ηλιακή ή αιολική ενέργεια) είτε από πράσινο υδρογόνο, καθώς και τα τρένα που χρησιµοποιούν κυψέλες καυσίµου υδρογόνου.

Ηλεκτρικά τραίνα και καθαρή ενέργεια

Τα ηλεκτρικά τραίνα αποτελούν σήµερα την πιο ώριµη και διαδεδοµένη τεχνολογία χαµηλών ή µηδενικών εκποµπών στον σιδηρόδροµο. Όταν η ηλεκτρική ενέργεια προέρχεται από ανανεώσιµες πηγές, όπως η αιολική και η ηλιακή ενέργεια, οι εκποµπές CO₂ κατά τη λειτουργία τους είναι πρακτικά µηδενικές. Σε αντίθεση µε τα ντηζελοκίνητα τραίνα, τα ηλεκτρικά δεν εκπέµπουν ρύπους στο σηµείο χρήσης, βελτιώνοντας την ποιότητα του αέρα, ιδίως σε αστικές περιοχές και σταθµούς. Ωστόσο, η πλήρης ηλεκτροκίνηση απαιτεί εκτεταµένες υποδοµές, όπως εναέρια καλώδια και υποσταθµούς, γεγονός που καθιστά δύσκολη ή οικονοµικά ασύµφορη την εφαρµογή της σε αποµακρυσµένες ή χαµηλής κυκλοφορίας γραµµές. Εκεί ακριβώς εµφανίζεται το υδρογόνο ως εναλλακτική λύση µηδενικών εκποµπών άνθρακα.

Πράσινο υδρογόνο: το καύσιµο του µέλλοντος

Το υδρογόνο θεωρείται βασικός πυλώνας της ενεργειακής µετάβασης, ιδιαίτερα όταν παράγεται µε τη χρήση ανανεώσιµων πηγών ενέργειας µέσω ηλεκτρόλυσης νερού – το λεγόµενο “πράσινο υδρογόνο”. Σε αυτή την περίπτωση, ολόκληρος ο κύκλος ζωής του καυσίµου µπορεί να είναι σχεδόν ουδέτερος ως προς τον άνθρακα. Στον σιδηροδροµικό τοµέα, το πράσινο υδρογόνο µπορεί να χρησιµοποιηθεί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας απευθείας πάνω στο τραίνο, χωρίς ανάγκη συνεχούς ηλεκτροδότησης από το δίκτυο. Έτσι, προσφέρει µια λύση µηδενικών εκποµπών για γραµµές όπου η ηλεκτροκίνηση δεν είναι εφικτή.

Τραίνα υδρογόνου µε κυψέλες καυσίµου

Η πιο καινοτόµος εφαρµογή του υδρογόνου στους σιδηροδρόµους είναι τα τρένα που χρησιµοποιούν κυψέλες καυσίµου. Σε αυτά τα συστήµατα, το υδρογόνο αντιδρά µε το οξυγόνο σε µια ηλεκτροχηµική διαδικασία που παράγει ηλεκτρική ενέργεια, µε µοναδικό υποπροϊόν το νερό. Η παραγόµενη ηλεκτρική ενέργεια τροφοδοτεί τους ηλεκτροκινητήρες του τρένου, προσφέροντας αθόρυβη και καθαρή λειτουργία. Τα τραίνα µε κυψέλες καυσίµου συνδυάζουν τα πλεονεκτήµατα της ηλεκτροκίνησης µε την αυτονοµία των υγρών καυσίµων (υγροποιηµένου υδρογόνου). Έχουν µεγαλύτερη εµβέλεια από τα αµιγώς ηλεκτρικά τραίνα και µπορούν να ανεφοδιαστούν σχετικά γρήγορα. Παράλληλα, συµβάλλουν στη µείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιµα και στη σταδιακή κατάργηση των ντηζελοκίνητων συρµών.

Προκλήσεις και προοπτικές

Παρά τα σηµαντικά πλεονεκτήµατα, τα τρένα υδρογόνου αντιµετωπίζουν πολλές προκλήσεις, όπως το υψηλό κόστος παραγωγής πράσινου υδρογόνου, η ανάγκη για νέες υποδοµές αποθήκευσης και ανεφοδιασµού, καθώς και η ενεργειακή απόδοση σε σύγκριση µε την απευθείας ηλεκτροκίνηση. Ωστόσο, µε τη συνεχή τεχνολογική πρόοδο και τις επενδύσεις σε ανανεώσιµες πηγές ενέργειας, τα εµπόδια αυτά αναµένεται να µειωθούν. Μπορεί να λεχθεί ότι τα τραίνα µηδενικών εκποµπών άνθρακα αποτελούν βασικό εργαλείο για ένα βιώσιµο σύστηµα µεταφορών. Η ηλεκτροκίνηση µε καθαρή ενέργεια και η αξιοποίηση του πράσινου υδρογόνου µέσω κυψελών καυσίµου προσφέρουν ρεαλιστικές και συµπληρωµατικές λύσεις. Σε έναν κόσµο που επιδιώκει την κλιµατική ουδετερότητα, ο σιδηρόδροµος έχει τη δυνατότητα να εξελιχθεί στο πιο καθαρό, αποδοτικό και φιλικό προς το περιβάλλον µέσο µαζικής µεταφοράς. Τα νησιά θεωρούνται συχνά γεωγραφικές περιοχές όπου οι σιδηροδροµικές µεταφορές είναι περιορισµένες ή ανύπαρκτες, λόγω µικρής έκτασης, χαµηλής πληθυσµιακής πυκνότητας ή έντονου ανάγλυφου. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν αρκετά νησιά µε πληθυσµό περίπου ενός εκατοµµυρίου κατοίκων τα οποία διαθέτουν ή ανέπτυξαν σιδηροδροµικά συστήµατα, προσαρµοσµένα στις ιδιαίτερες ανάγκες τους. Τα παραδείγµατα αυτά αποδεικνύουν ότι το τραίνο µπορεί να αποτελέσει αποτελεσµατικό και βιώσιµο µέσο µεταφοράς ακόµη και σε νησιωτικά περιβάλλοντα.

Νησιά της Μεσογείου µε σιδηροδροµικές υποδοµές

Είναι γεγονός ότι σιδηροδροµικές υποδοµές δεν έχουν αναπτυχθεί σε πολλά νησιά της Μεσογείου. Για παράδειγµα η Κύπρος, η Κρήτη και η Σικελία δεν διαθέτουν τραίνα. Όµως σε ορισµένα νησιά είχαν λειτουργήσει στο παρελθόν τραίνα ενώ σε άλλα λειτουργούν και σήµερα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα µικρού νησιού είναι η Μάλτα, µε πληθυσµό περίπου µισού εκατοµµυρίου κατοίκων. Αν και σήµερα δεν διαθέτει ενεργό σιδηροδροµικό δίκτυο, στο παρελθόν λειτούργησε σιδηρόδροµος που συνέδεε τη Βαλέτα µε το εσωτερικό του νησιού. Το ιστορικό αυτό παράδειγµα δείχνει ότι ακόµη και νησιά µικρής έκτασης µπορούν να υποστηρίξουν σιδηροδροµικές λύσεις, ιδιαίτερα αν σχεδιαστούν µε σύγχρονα, ελαφρά και ηλεκτρικά συστήµατα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η Σαρδηνία, ιταλικό νησί µε πληθυσµό περίπου 1,6 εκατοµµύρια, όπου λειτουργούν στενής γραµµής σιδηρόδροµοι που εξυπηρετούν τόσο τις τοπικές µετακινήσεις όσο και τον τουρισµό. Οι γραµµές αυτές συνδέουν αποµακρυσµένες περιοχές και µικρές κοινότητες, συµβάλλοντας στην κοινωνική συνοχή και την οικονοµική ανάπτυξη χωρίς την ανάγκη εκτεταµένων οδικών έργων.

Ακόµη µικρότερα νησιά, όπως η Mallorca στις Βαλεαρίδες Νήσους, διαθέτουν σύγχρονα ηλεκτρικά τρένα που συνδέουν την πρωτεύουσα µε άλλες αστικές περιοχές. Με πληθυσµό κάτω του ενός εκατοµµυρίου, το νησί αυτό αποδεικνύει ότι η σιδηροδροµική µεταφορά µπορεί να λειτουργήσει αποδοτικά σε τουριστικά νησιά, µειώνοντας την κυκλοφοριακή συµφόρηση και την περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Εποµένως, η ύπαρξη σιδηροδροµικών µεταφορών σε νησιά µε σχετικά µικρό πληθυσµό δεν αποτελεί ουτοπία. Αντιθέτως, µε σωστό σχεδιασµό, κατάλληλη τεχνολογία και προσαρµογή στις τοπικές ανάγκες, το τραίνο µπορεί να προσφέρει αξιόπιστες, καθαρές και οικονοµικά βιώσιµες λύσεις κινητικότητας. Σε µια εποχή όπου η βιωσιµότητα και η µείωση των εκποµπών άνθρακα αποτελούν παγκόσµιους στόχους, τα νησιά µπορούν να αποτελέσουν πρότυπα καινοτόµων και φιλικών προς το περιβάλλον µεταφορών.

*Ο Γιάννης Βουρδουµπάς είναι xηµικός µηχανικός, ΕΜΠ, M.Sc., Ph.D. (vourdoubas.com)