Βιότοπος – περιγραφή
Η λατινική ονοµασία του βοτάνου είναι CHENOPODIUM ambrosiodes (Χηνοπόδιον το αµβροσιοειδές). Ανήκει στην οικογένεια των Χηνοποδιειδών. Το συναντούµε µε τις κοινές ονοµασίες άγριο σπανάκι, βρωµόχορτο, βρωµούσες, στριγγλόχορτο, λαµποτιά.
Στην χώρα µας υπάρχουν 11 είδη του φυτού. Από αυτά θεραπευτικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν το Βότρυς, ο καλός Ερρίκος (κοινώς αγριοσπανάκι) και το Αµβροσιοειδές (κοινώς Λαµποτιά).
Η καταγωγή του φυτού είναι από την Αµερική, αλλά έχει διαδοθεί και σε άλλες χώρες, ιδιαίτερα στη Γαλλία, όπου και καλλιεργείται.
Πολύ κοινό στις άκρες των δρόµων, κοντά σε αγροικίες και σε καλλιεργούµενους αγρούς, ιδίως στις ορεινές περιοχές.
Είναι φυτό ετήσιο ή και πολυετές ανάλογα µε τις κλιµατικές συνθήκες του τόπου. Το ύψος του φτάνει τα 50 έως 70 εκατοστά, µε στελέχη όρθια και κλαδωτά. Τα φύλλα του είναι µισχοφόρα και όρθια, µακρουλά, λεπτυνόµενα στα δύο άκρα, οδοντωτά ή ολόκληρα, λεπτά, αδενώδη και µε χρώµα ανοιχτό πράσινο. Μπορεί όµως να τα συναντήσουµε και λευκωπά όταν είναι νεαρά ή κοκκινωπά στη συνέχεια. Τα άνθη του είναι ενωµένα σαν στάχια. Ο κάλυκας είναι κλειστός. Τα σπέρµατα γυαλιστερά, λεία µε άκρα µυτερά. Είναι είδος ερµαφρόδιτο και επικονιάζεται από τον άνεµο.
Το Χηνοπόδιο πολλαπλασιάζεται µε σπορά, που γίνεται την άνοιξη. Μπορούµε να το σπείρουµε σε σπορείο αλλά και απ’ ευθείας στο έδαφος. Πρέπει πάντοτε να προτιµούµε το σπορείο, γιατί τα φυτά από σπόρο είναι εύρωστα.
Ιστορικά στοιχεία
Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Κάρλ Λινναίο το 1753.
Είναι βότανο της Κεντρικής Αµερικής και για αιώνες οι κάτοικοι εκεί το χρησιµοποιούσαν για την αποβολή των παρασίτων από το σώµα.
Εξωτερικά το χρησιµοποιούσαν για το πλύσιµο των αιµορροΐδων, υπό µορφή καταπλάσµατος για την αποτοξίνωση σε δαγκώµατα φιδιών ή άλλων δηλητηρίων και πίστευαν ότι έχει επουλωτικές ιδιότητες.
Το 1912, δύο ολλανδοί γιατροί, οι οποίοι εργάστηκαν στο ∆ελχί (Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες), δήλωσαν ότι αυτό το αιθέριο έλαιο είναι το πιο αποτελεσµατικό φάρµακο κατά της αγκυλοστοµίας, της νόσου Hookworm . Αρχικά, αυτή η ασθένεια ήταν αποκλειστικά τροπική και υποτροπική, αλλά πριν από αρκετά χρόνια εµφανίστηκε στους εργάτες ορυχείων στην Ευρώπη βόρεια των Άλπεων.
Παλαιότερα οι κηπουροί καλλιεργούσαν το φυτό σπέρνοντας σπόρους την άνοιξη. Το φυτό αφηνόταν να αναπτυχθεί έναν χρόνο και τον επόµενο τα νέα βλαστάρια λευκαίνονταν, χώνοντας τα στο χώµα ή σκεπάζοντας τα µε ένα δοχείο. Οι αποχρωµατισµένοι βλαστοί µαγειρεύονταν όπως το σπανάκι ή στον ατµό µέχρι να µαλακώσουν. Η άφιξη του κινέζικου τηγανίσµατος στη ∆ύση, αναβίωσε τη χρήση του φυτού. Τα νεαρά φύλλα είναι ιδανικά για σύντοµο µαγείρεµα στο γουόκ, όπου κρατούσαν τις θρεπτικές του ιδιότητες. Τα φύλλα επίσης τα προσέθεταν ωµά στις σαλάτες. Παραδοσιακά το µαγείρευαν µαζί µε τα µαύρα φασόλια λόγω των άφυσων ιδιοτήτων του φυτού.
Στη λαϊκή ιατρική τα φύλλα του έχουν χρησιµοποιηθεί σε καταπλάσµατα, σαν µαλακτικά.
Συστατικά – χαρακτήρας
Το φυτό είναι πλούσιο σε σαπωνίνες και σε ανόργανα άλατα. Τα φύλλα του βοτάνου είναι πλούσια σε βιταµίνες και σίδηρο. Το αιθέριο έλαιο του φυτού περιέχει τερπενικές ενώσεις κάποιες εκ των οποίων έχουν τις ιδιότητες των φυτοφαρµάκων. Αναλυτικότερα περιέχει ασκαριδόλη (µέχρι 70%), λιµονένιο , π-κυµένιο και µικρότερες ποσότητες πολυάριθµων άλλων µονοτερπενίων και µονοτερπενικών παραγώγων ( α-πινένιο, µυρσένιο, τερπινένιο, θυµόλη, καµφορά και trans-ισοκαρβέλη).
Άνθιση – χρησιµοποιούµενα µέρη – συλλογή
Το φυτό ανθίζει Ιούλιο και Αύγουστο. Οι σπόροι του ωριµάζουν τον Αύγουστο. Για θεραπευτικούς σκοπούς χρησιµοποιείται ολόκληρο το φυτό εκτός από την ρίζα και τα χοντρά στελέχη. Χρησιµοποιούνται επίσης και τα σπέρµατα.
Συλλέγεται κατά τα τέλη Σεπτεµβρίου και αποξηραίνεται υπό σκιάν.
Θεραπευτικές ιδιότητες και ενδείξεις
Το βότανο δρα ως αναλγητικό, αντιασθµατικό, αντιµυκητιασικό, άφυσο, στοµαχικό και ανθελµινθικό. Η κύρια δράση του είναι ανθελµινθική, λόγω της ιδιότητας του να αφαιρεί τα σκουλήκια από τον οργανισµό.
Οι καρποί του ρίχνουν τα σκουλήκια. Συνίσταται κατά των σκωλήκων των εντοσθίων Αγκυλόστοµον και Ασκαρίδη οµβριεκοειδή.
Είναι βότανο εξαιρετικά αποτελεσµατικό αλλά καλό είναι να το χρησιµοποιούµε κάτω από τις οδηγίες του ιατρού µας.
Παρασκευή και δοσολογία
Για την αντιµετώπιση των σκωλήκων των εντοσθίων χρησιµοποιείται το αιθέριο έλαιο σε κάψουλες (οι οποίες περιέχουν 15 σταγόνες αιθέριου ελαίου). Η δοσολογία για παιδιά είναι 2 σταγόνες για κάθε έτος ηλικίας. Η ηµερήσια δοσολογία είναι τρεις κάψουλες που παίρνουµε νηστικοί το πρωί λαµβάνοντας µία κάψουλα ανά µία ώρα. Μετά την λήψη της τρίτης κάψουλας και την παρέλευση δύο ακόµη ωρών, χρησιµοποιούµε ένα δραστικό καθαρτικό (π.χ. καστορέλαιο).
Προφυλάξεις
Είναι φυτό τοξικό. Η τοξικότητά του οφείλεται κύρια στις σαπωνίνες και το οξαλικό οξύ που περιέχει. Οι ουσίες αυτές εξουδετερώνονται στο µεγαλύτερο µέρος τους µε το µαγείρεµα. Τέτοιες ουσίες υπάρχουν σε αρκετά τρόφιµα, όπως π.χ. σε διάφορα είδη φασολιών.
Έχουν αναφερθεί θανατηφόρα κρούσµατα από την υπερβολική χρήση του αιθέριου ελαίου, τα οποία οφείλοντο στο συστατικό ασκαριδόλη που περιέχει. Σε περίπτωση υπερδοσολογίας τα συµπτώµατα που παρουσιάζονται είναι ζάλη, έµετο, σπασµούς ακόµη και θάνατος. Το φυτό µπορεί ακόµη να προκαλέσει δερµατίτιδα ή άλλες αλλεργικές αντιδράσεις. ∆εν το χρησιµοποιούµε κατά την διάρκεια της εγκυµοσύνης.
