Στο Μουσείο Τυπογραφίας Γιάννη και Ελένης Γαρεδάκη, στην αίθουσα που είναι αφιερωµένη στις παλιές και σπάνιες εκδόσεις, τρία φύλλα εφηµερίδων, τοποθετηµένα σε περίοπτη θέση, κεντρίζουν το βλέµµα του επισκέπτη: «Ο Κόπανος», «Ο Φλαφλατάς» και «Η γλωσσού». Τρεις εφηµερίδες που ταξιδεύουν τον επισκέπτη στη µακρά παράδοση του σατιρικού Τύπου των Χανίων. Ένα ταξίδι γεµάτο σαρκασµό και αυτοσαρκασµό, «δηλητηριώδεις» ρίµες και «φαρµακερά» σχόλια, όπου το γέλιο συνδυάζεται µε τον πολιτικό και κοινωνικό στοχασµό.
Οι «∆ιαδροµές» επιχειρούν σήµερα µια περιήγηση στην ιδιαίτερη αυτή κατηγορία εφηµερίδων που έγραψαν τη δική τους ιστορία τον 20ο αιώνα στα Χανιά.
Με οδηγό µας τις εκδόσεις «Χανιώτικος Τύπος, 1831-1981» του Μιχάλη Γρηγοράκη (εκδόσεις «Χανιώτικα νέα») και «Εφηµεριδογραφία στην Κρήτη, 1831-1913» του Ξενοφών Παγκαλιά (εκδόσεις Μουσείο Τυπογραφίας), επισκεφθήκαµε τα αρχεία του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης και της ∆ηµοτικής Βιβλιοθήκης Χανίων, αναζητώντας σατιρικά φύλλα µιας άλλης εποχής.
Με µια γρήγορη έρευνα εντοπίσαµε περισσότερες από 15 σατιρικές εκδόσεις. Κάποιες από τις οποίες βραχύβιες και ολιγοσέλιδες, κάποιες εξολοκλήρου γραµµένες σε δεκαπεντασύλλαβο κι άλλες που µοιάζουν εµπνεύσεις µιας στιγµής.
«Ο ΦΛΑΦΛΑΤΑΣ»
Από τα παλαιότερα και µακροβιότερα σατιρικά έντυπα των Χανίων «Ο Φλαφλατάς» πρωτοκυκλοφόρησε το 1907.
«Εφηµερίς που βγαίνει κάθε Κυριακήν, µε ύλην πολυποίκιλον πολιτικόσατυρικήν», αναφέρεται στο πρωτοσέλιδο, ενώ παράλληλα οι εµπνευστές του σηµειώνουν: «κάµνωµεν γνωστόν τοις πάσι τον συντάκτην του κι εκδότη τον ∆ηµήτριον Σεργίου Καλλιγιάννη δηλονότι».
Μία µικρή γεύση του χιουµοριστικού πνεύµατος του «Φλαφλατά» πήραµε από ένα τεύχος «Απριλίου µηνός ογδόη» όπου «οι δουλειαίς µας πάνε ρολόη».
Ο συντάκτης στιχουργεί για τους «εργάτας» και µας µεταφέρει στο κλίµα µιας εκδήλωσης στο ιστορικό φιλολογικό σωµατείο «Ο Χρυσόστοµος»:
«Φ- Επήγες στον “Χρυσόστοµο” προχθές;
Τ- Μήπως µ’ επήρες;
Φ- Και µήπως αν θα σ’ έπερνα µπορούσες να χωρέσης.
Μεµνηστευµέναις, έγγαµαις, ελεύθεραις και χήραις
παρήλικες, ανήλικες, ως κι ηλικίας µέσης,
αδύνατοι και µέτριοι, παχείς καλοθρεµµένοι
µε µούσια, µπιτ αξούριστοι και µπίτι ξουρισµένοι,
του “Χρυσοστόµου” γέµισαν, κολήγα, το σαλόνι
κι αν έρριπτες δεν έπευτε στο πάτωµα βελόνι
Εγέµισαν η κάµεραις, διάδροµοι και ρέστα,
όλα της σκάλας τα σκαλιά µέχρι της πόρτας κάτω…
Τ- Είχαµε πάλι, Φλαφλατά, καµµιά καινούρια φέστα;
Φ- Όχι… Το Πανεργατικόν Χανίων Συνδικάτο
το τελευταίως συσταθέν, ως γίνεται συνήθως,
έδιδεν ευεργετικήν κι έρρευσε τόσον πλήθος»…
«Ο ΣΚΟΡΠΙΟΣ»
Εξίσου παλιό έντυπο «µε κεντρί και µε χωρίς» «Ο Σκορπιός» πρωτοκυκλοφόρησε το 1907.
«Τον συντάκτην και διευθυντήν να µάθη όπιος θέλει – ας το ξεύρη πως τον λέγον Κληµατσάκη Ευαγγέλη», πληροφορείται ο αναγνώστης καθώς κι ότι: «Του Σκορπιού η έδρα είναι της Κρήτης τα Χανιά / κ’ εκείθεν βγαίνει ΄ς όλον τον κόσµο παγανιά /
τη βδοµάδα µια φορά θε να βγαίνη µόνο / όταν θάχω τον παρά κι όταν δε θυµόνω».
Παράλληλα, σε ένα από τα στιχουργήµατα που καταλαµβάνουν την πρώτη σελίδα διαβάζουµε ένα… διαχρονικό σχόλιο για την οικονοµική κατάσταση της πλειονότητας των πολιτών: «Ο χρόνος ενιακόσια και χίλια κι οκτώ / και µέσα σ΄τη σακκούλα µας δεν έµεινε λεφτό»…
«ΤΟ ΚΕΝΤΡΙ»
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1915, θα κάνει την εµφάνισή του ένα άλλο σατιρικό έντυπο, «Το Κεντρί», «εφηµερίς εβδοµαδιαία πολιτικής και κοινωνικής σάτυρας» µε διευθυντή τον Ιωάννη Μαλακασιώτη, γραφεία «προσωρινά το ύπαιθρον» και αριθµό τηλεφώνου το… 000.
«Τώρα µε την εµφάνιση του φύλλου µας, σας συµβουλεύοµεν να προµηθευτείτε θερµότατες µάλλινες φανέλλες, διότι το καλοκαίρι καθυστερεί και ίσως αρπάξετε καµµία περιπνευµονία»… προειδοποιεί στην πρώτη του σελίδα, ενώ σε αρµονία µε τον προεκλογικό πυρετό της εποχής (το 1905 πραγµατοποιήθηκαν δύο εκλογικές αναµετρήσεις) ο συντάκτης σατιρίζει τον «αγώνα» των κοµµάτων για να κερδίσουν τις εντυπώσεις: «Οι διάφοροι hommes d’ affaires των κοµµάτων αγωνίζονται από τώρα ποιος θα καπαρώση υπέρ της στρούγκας του περισσότερους φωνακλάδες αγιόπαιδας δια κλακέρ των εκλογικών συγκεντρώσεων. Ώστε κλαύσατε από τόρα δια τ’ αυτιά σας ω δυστυχείς συµπολίται»…
«Ο ΚΑΝΘΑΡΟΣ»
Ο «Κάνθαρος» υπήρξε «δεκαπενθήµερο όργανο των έξυπνων ανθρώπων (που ζουν εις βάρος των κουτών σ’ αυτόν τον δόλιον τόπον)» και πρωτοκυκλοφόρησε στα Χανιά το 1926. Από το πρώτο φύλλο αντιλαµβάνεται κανείς τις προθέσεις των συντακτών: «Του Κάνθαρου πρώτο φύλλο / που όπου πέση παίζει ξύλο / Τρεις και δέκα του Ιούνη / σεις σκοινί κ’ εµείς σαπούνι».
Κι ακόµα: «Του Κάνθαρου, πρώτον έτος / Που κεντρίζει νέττος σκέττος / Κάθε φύλλο δραχµή µιά / Και δεν θέµε άλλη καµιά».
Για όσους δε, δεν αντιλήφθηκαν πλήρως την… αποστολή του «Κάνθαρου» οι εµπνευστές του φροντίζουν να ξεκαθαρίσουν µια και καλή τα πράγµατα µέσα από τα «Προγραµµατικά µας λόγια (σαν εγγλέζικα ρολόγια):
Προβαίνοντας στην έκδοση του “Κάνθαρου” την πρώτη
θέµε να γίνει αποδεκτός στα γούστα του Χανιώτης
∆ιότι θάχη πρόγραµµα πολιτικό µε τάξη
Κι απ’ τη ζωή του τρόπου µας κάθε στραβό να σιάξη
Ο Κάνθαρος γνωρίζετε, είν’ έντοµο µεγάλο
Άγριο, µαύρο, γυαλιστό,
Μ’ ένα κεντρί ζεµατιστό,
Που ξαφνικά τινάζεται στόνα κεφάλι απ’ τ’ άλλο»
«ΤΟ ΤΗΛΕΣΚΟΠΙΟΝ»
Τρία χρόνια µετά στις 19 Μαϊου του 1929 θα κάνει την εµφάνισή του στα Χανιά το γελοιογραφικόν σατυρικόν περιοδικόν «Το Τηλεσκόπιον», που είχε αρχισυντάκτη τον Κάνθαρο.
Στο τεύχος που ξεφυλλίσαµε ολόκληρη την πρώτη σελίδα του κρατάει µια γελοιογραφία µε υπερτίτλο «Η συνέ(χ)(π)εια του… απονενοηµένου του “διαβήµατος”…» και τίτλο «Η χρησιµότης του εις την Γερουσίαν»: «Μαρινάκης (Γεν. Πράκτωρ µεγάλων ταξειδίων – υποψήφιος γερουσιαστής αποκλεισθείς ως µη έχων την νόµιµον ηλικίαν) στέκεται µπροστά στον Ελευθέριο Βενιζέλο και προσπαθεί να τον πείσει για την αναγκαιότητα της παρουσίας του στα βουλευτικά έδρανα: “Ήλθα, κ. Πρόεδρε, να σας παρακαλέσω όπως, λαµβάνοντες υπ’ όψει την µέγιστην χρησιµότητά µου εις ένα θεσµόν ως η Γερουσία, µε συγκαταλέξετε µεταξύ των 10 Γερουσιαστών οι οποίοι θα εκλεγούν αριστίδην. Ή, αν τούτο είναι δύσκολον, λόγω της ηλικίας µου, να τροποποιήσετε τον σχετικόν νόµον, ειδικώς δι’ εµέ, και να εκλεγώ όχι πλέον ως άριστος, αλλά ως απαραίτητος! Εδώ, θα µου πήτε ίσως: “Γιατί τώρα να επιµένης τόσο! Τι θέση µπορείς να έχεις εσύ µέσα σένα σώµα επιστηµονικόν ως η Γερουσία!… ∆εν γυρεύεις καϋµένε τη δουλειά σου…”. Να γυρεύω τη δουλειά µου; Ε, αυτό ακριβώς κάνω και εγώ κ. Πρόεδρε! Πώς!;… Να σας εξηγήσω αµέσως: Η Γερουσία, αποτελείται από πρόσωπα λίαν προβεβηκότα την ηλικίαν. Τόσο γηραλέα, κ. Πρόεδρε, ώστε να ευρίσκονται εγγύς, εγγύτατα µπορώ να είπω, προς το “µεγάλο ταξείδι”! Ως γενικός πράκτωρ δε, µεγάλων ταξειδίων που είµαι θα εχρησίµευα, οσάκις θα παρίσταται ανάγκη, να εκδίδω τα εισιτήρια!…».
«Ο ΑΛΗΤΗΣ»
Οι σατιρικές εφηµερίδες δεν είχαν, όµως, µόνο σαρκαστικό τόνο. Ενίοτε, οι συντάκτες δεν δίσταζαν να σατιρίσουν µε την πένα τους και τους ίδιους τους τούς εαυτούς. Χαρακτηριστικό παράδειγµα ο «Ο Αλήτης» που κυκλοφόρησε, σύµφωνα µε τον εµπνευστή του, ιδιοκτήτη – υπεύθυνο Ν.Β. Σταυρίδη, ως «όργανον του εαυτού µου», τον Σεπτέµβριο του 1930.
∆ιευθυντής ήταν «όποιος τύχει», γραφεία είχε η εφηµερίδα «όπου τύχει – προσωρινά στα µπάνια» και µε τον «καιρό πάντα φουρτούνα» ο «Αλήτης» στις προγραµµατικές του δεσµεύσεις πληροφορεί στο πρώτο φύλλο το αναγνωστικό κοινό ότι «το πρόγραµµά µας είναι η άρνησις. Άρνησις παντού και στα πάντα»!
«Ο ΚΑΡΝΑΒΑΛΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ»
∆ύο χρόνια µετά τον «Αλήτη» θα κάνει την εµφάνισή του «Ο Καρνάβαλος των Συντακτών Χανίων», από τον οποίο εντοπίσαµε το τεύχος της Κυριακής 13ης Μαρτίου του 1932.
Στη θέση της τιµής αναγράφεται «Η τιµή τιµή δεν έχει και χαρά στον που την έχει» κι αµέσως µετά «Στα σοβαρά: ∆ραχµαί 2», ενώ στο δεύτερο άρθρο της εφηµερίδας µε τίτλο «Η φωνή του Αγρότου» διαβάζουµε: «Μέρος Α’: Πεινώ, Πεινάς, Πεινά… (έπεται συνέχεια εις το αυριανόν µας φύλλον)».
«Η ΦΑΚΑ»
Η «Φάκα» «εφηµερίς που σατυρίζει και τη βγάζει ο Μαυρίδης» θα πρωτοκυκλοφορήσει το 1933.
Στο τεύχος που ξεφυλλίσαµε εντοπίσαµε ένα χιουµοριστικό στιχούργηµα που φέρεται να αναφέρεται στον δικτάτορα Θεόδωρο Πάγκαλο ο οποίος µετά το τέλος της δικτατορίας φυλακίστηκε στο Ιτζεδίν.
«Που τ’ ώλπιζες Θεόδωρε ναρθής σ’ αυτά τα χάλια
να σε αφίνη ο “Κόκκορας” και να σε πιάνει η “Φάκα”
Και τώρα που σε τσάκωσε το περιοδικό µας
δεν ξεύρω ούτε τα χάλια µας ούτε τον ξεµπλεµό µας.
Προ ηµερών εδιάβασα σε µιαν εφηµερίδα
πως έστειλες επιστολή µεσ’ από την παγίδα
Του Βενιζέλου έγραφες για να σε βοηθήση
κι από τας φυλακάς του Ιτζεδίν λεύτερο να σ’ αφίση.
Μα εκείνος σου απήντησε να κάθεσαι στ’ αυγά σου.
Τα ξέχασες ως φαίνεται ότ’ έχεις καµωµένα
∆ικτάτορας ενόµιζες πως θάσαι όλο ένα.
Και µόνος σου αξίωµα έλαβες του Προέδρου
και υποψηφιότητα στερείς του Βενιζέλου».
«ΤΟ ΚΕΝΤΡΙ»
Μετά την απελευθέρωση, το 1945, θα κάνει την εµφάνισή του «Το Κεντρί», µια «εβδοµαδιαία πολιτικοκοινωνικοοικονοµικοσατυρική εφηµερίς».
∆εν γνωρίζουµε αν οι εµπνευστές του είχαν κάποια σχέση µε το «Κεντρί» του 1915.
Το σίγουρο είναι ότι η συγκεκριµένη έκδοση έχει επίγνωση ότι κυκλοφορεί σε ταραγµένους καιρούς, γι΄αυτό και σηµειώνει για την κυκλοφορία της «Περίοδος: Αναµπουµπούλας», ενώ ως διευθυντής εµφανίζεται ο Μιχ. Ανοικονόµητος
«Με την έκδοση της σατυρικής µας εφηµερίδας το “Κεντρί” δεν έχωµε µοναδικό σκοπό να χαρίσωµε λίγη ευθυµία και ξενοιασιά στο αναγνωστικό µας κοινό, αλλά να συµβάλλωµε και στη δηµιουργίας κάποιας καλλιτεχνικής κινήσεως, πράγµα που λαχταρούν όλοι οι διανοούµενοί µας (…) Γράφωµε και κοκορευόµαστε κεντρίζωµε και δε συµαζευόµαστε», τονίζεται στο εκδοτικό σηµείωµα.
«Ο ΚΟΠΑΝΟΣ»
Την ίδια χρονιά, το 1945, πρωτοκυκλοφορεί και η εβδοµαδιαία σατυρική επιθεώρησις «Ο Κόπανος».
«Αριθµός φύλλου: Εικοστή Κοπάνα», αναγράφεται στο φύλλο που διασώζεται µέχρι σήµερα.
Ως εκδόται αναφέρονται οι Κ. Κεχαγιάς (τέρµα Όθωνος) και Χ. Φραγκιαδάκης (Περιβόλια), ενώ σε ένα από τα έµµετρα άρθρα της πρώτης σελίδας ο στιχουργός γράφει για τις περιπέτειες των χανιώτικων συντεχνιών:
«Οι ταµπάκηδες βαλθήκαν όλα τα πετσιά να κρύψουν
κι οι αρχές δεν κατορθώσαν δια να τα ανακαλύψουν.
Τώρα µένει ο τσαγγάρης στη µαστέλα δίχως σόλες
και θα εξαναγκασθούνε να µας ράβουν µε τις φόλες.
∆ίχως ρούχα και παπούτσια και µε αδειανό στοµάχι
λέει όλος ο κοσµάκης Ούνρα την ευχή µας νάχεις,
που έδωσες εις τον ταµπάκη µια γενναία εισφορά
και για τον φτωχό τσαγγάρη τη µεγάλη συµφορά».
«Ο ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ»
Μεταπολεµικά χρόνια, η φτώχεια µαστίζει την κοινωνία, και η σάτιρα µοιάζει να προσφέρει έστω και µια προσωρινή ανακούφιση από τα δεινά της πείνας.
Χωρίς να αναγράφεται χρονολογία έκδοσης η «εφηµερίς σατυρική αστεία και διδακτική» «Ο Λαβύρινθος», είναι πιθανόν να κυκλοφόρησε µετά τον πόλεµο.
Στο φύλλο της εφηµερίδας που εντοπίσαµε κύριο θέµα ήταν «Η εντύπωσις του ποιητού Καραγιαννάκη κατά την πρώτην του επίσκεψη εις Πειραιά και Αθήνα περί όλων», στο οποίο εξιστορούνται σε έµµετρο στίχο οι περιπέτειες του ποιητή στη µεγαλούπολη. Ακολουθεί ένα µικρό δείγµα του στιχουργήµατος:
«…Αύριον φθάνω στην Αθήνα
ίσως και περάσει η πείνα
περπατώ και σιργιανίζω
και κανένα δεν γνωρίζω
να του είπω να µε δανείση
κι΄η λιγούρα να µε αφήση
στέκωµε και συλλογούµε
τι γυρεύω εδώ και πούµε
τι ήρθες Γιάννη στην Αθήνα
να πεθάνης από την πείνα
βιάζοµαι και το νερό µου
το ψιλό και το χοντρό µου
και ρωτώ και µε οδηγούνε
και παράδες µου ζητούνε
και έδωσα ένα πενταράκι
και αλάφρωσα λιγάκι…»
«Ο ΚΑΡΝΑΒΑΛΟΣ»
Την Τσικνοπέµπτη του 1958 οι αναγνώστες του τοπικού Τύπου θα έρθουν για πρώτη φορά σε επαφή µε την εφηµερίδα «Ο Καρνάβαλος».
«Σοβαρά δήλωσις: Η εφηµερίς µας έχει την µεγαλυτέραν κυκλοφορίαν εις την αίθουσαν του “Χρυσοστόµου”», αναφέρεται
στην πρώτη σελίδα, ενώ παράλληλα οι αναγνώστες πληροφορούνται ότι ο «Καρνάβαλος» «εκδίδεται υπό επιτροπής ασυντάκτων. Πωλείται µε την οκά. Τηλέφωνα του αντικρυνού φούρναρη. Γραφεία και Τυπογραφεία: Χτύπα άλλη πόρτα».
Σε άρθρο της ηµέρας ο… ρεπόρτερ σηµειώνει: «Αποκρηάτικο πάρτυ νεαρών καταλήγει εις 8 αρραβώνας και 30 αλληλοπαγωγάς. Λέγεται ότι εγένοντο και πολλές “συλλήψεις”, αλλά η είδησις δεν επιβεβαιούται» (βλέπε σπαρταριστάς λεπτοµερείας εις την 10ην σελίδα)».
Περισσότερο καυστικό για τα πολιτικά ήθη της εποχής εκείνης -ίσως και της σηµερινής- το άρθρο µε τίτλο «Ο Μαραθώνιος της µάσσας» όπου αναφέρεται στην «ευγενή άµιλλα βουλευτών εις το Πεδίον του Άρεως» και τον ενθουσιασµό που επέδειξαν οι φιλιότσοι: «Οι βουλευταί Χανίων εώρτασαν προχθές την 10.000ήν κουµπαριά των έκαστος µε γενναίον φαγοπότι, εις βάρος φυσικά των κουµπάρων. Το γεύµα εδόθη εις το Πεδίον του Άρεως ενώ οι στρατιές των φιλιότσων είχαν γεµίσει ασφυκτικώς τον χώρον του Σταδίου και τας γύρω οδούς».
«Ο ΜΠΕΛΑΛΗΣ»
∆εκέµβριο του 1958 θα κυκλοφορήσει και ο «Μπελαλής», µε υπέρτιτλο «το γέλιο κάνει καλό», ενώ στο εκδοτικό σηµείωµα γίνεται παραποµπή σε έναν αφορισµό του Εµ. Ροϊδη από την «Πάπισσα Ιωάννα», ξεκαθαρίζοντας παράλληλα ότι σκοπός της έκδοσης είναι «να προσπαθήσωµεν εντός του πλαισίου του ευπρεπούς χιούµορ να σε διασκεδάσουµε συνωφρυοµένε και άθυµε αναγνώστα».
Από κάτω διαβάζουµε για τα «ραβασάκια» της Εφορίας εκείνης της εποχής: «Εκ του Υπουργείου Οικονοµικών ενεκοινώθη ότι αι δηλώσεις φόρου εισοδήµατος του 1958 θα υποβληθούν εντός του Ιανουαρίου 1959. Η δήλωσις θα γίνει επί ειδικού εντύπου το οποίο χορηγεί δωρεάν η Εφορία. Επίσης δωρεάν θα χορηγηθή από ένα φακελλάκι στυχνίνη προς χρήσιν των φορολογουµένων. Χωρίς λεφτά; Μάλιστα. Χωρίς λεφτά».
Καθώς κι ένα µονόστηλο για την τύχη που είχαν οι µισθολογικές διεκδικήσεις των δηµοσίων υπαλλήλων: «Ο κ. υπουργός Οικονοµικών απαντών υπεσχέθη τη ριζικήν λύσιν του θέµατος δια της χορηγήσεως… µισής οκάς ριζίου εις έκαστον υπάλληλον! Ο κ. πρόεδρος της Α∆Ε∆Υ εζήτησεν όπως το κάνει τρακόσια δράµια και ο κ. υπουργός αγανακτήσας του είπε: “είσαι λαπάς”. Κατόπιν τούτου ο κ. πρόεδρος εδήλωσεν εις τους παριστάµενους: “βράσε ρύζι”…».
«Η ΓΛΩΣΣΟΥ»
Χωρίς χρονολογία έκδοσης αλλά µε σαφή κοσµικό χιουµοριστικό προσανατολισµό «Η Γλωσσού» ήταν ένα ακόµα σατιρικό έντυπο που άφησε το στίγµα του στα Χανιά.
Στην πρώτη σελίδα, της έκδοσης που εντοπίσαµε, δεσπόζει η «ανταπόκριση» της «Γλωσσούς» από ένα κοσµικό πάρτι στο σπίτι ενός πλουσίου:
«Προχθές το βράδυ γίνηκε µεγάλο πατιρντί
Στο σπίτι ενός πλουσίου που έκανε απρέ µιντί
Και η “Γλωσσού” απρόσκλητη το µύταρό της χώνει
Και κάθεται σε µια γωνιά κι όλους τους καµαρώνει.
Μωρ’ την αυτά που είδα
παρόλ ντ’ ονόρ τα αµάτι εγίνηκε γαρίδα…».
«Ο ∆.Α.Κ.Ο.Σ»
Αυτοσχέδια εφηµερίς µιας βραδιάς, ο ∆.Α.Κ.Ο.Σ. θα κάνει την εµφάνισή του στις 8 Ιανουαρίου 1966.
«∆ηµοτική, αθώα και όµορφη σάτυρα», είναι ο στόχος της εφηµερίδας που εδρεύει στον… προθάλαµο του ∆ηµαρχείου Χανίων.
Αντί κυρίου άρθρου, που υπογράφει ο ∆ηµήτριος Αντων. Κατζουρός, διαβάζουµε: «Η εφηµεριδούλα µας αυτή όπως δείχνει και η επικεφαλίδα της είναι δηµιούργηµα µιας βραδυάς και για µια βραδυά»
