Σήµερα που οι όποιες εξελίξεις στον Περσικό Κόλπο µεταφράζονται σε θηριώδεις αυξήσεις στις τιµές της ενέργειας, και ενώ η κλιµατική κρίση επιβάλλει τη δραστική µείωση της κατανάλωσης ορυκτών καυσίµων, οι επιλογές µετακίνησης παύουν να είναι ουδέτερες και αποκτούν σαφή οικονοµική και πολιτική διάσταση. Η καθηµερινή χρήση αυτοκινήτου, εποµένως, δεν είναι απλώς ένα ζήτηµα κυκλοφορίας ή περιβάλλοντος· είναι µέρος ενός παγκόσµιου ενεργειακού συστήµατος που συνδέεται µε γεωπολιτικές εντάσεις και συγκρούσεις. Σε αυτή τη µεγάλη εικόνα, το ποδήλατο µπορεί να φαίνεται ασήµαντο. Στην πραγµατικότητα όµως κάθε µετακίνηση που γίνεται µε ποδήλατο αντί για αυτοκίνητο µειώνει τη ζήτηση για ένα καύσιµο που για µια ακόµη φορά είναι αιτία διεθνών ανταγωνισµών και πολέµων. Η ενίσχυση της ποδηλασίας, του περπατήµατος και των δηµόσιων συγκοινωνιών αποτελεί βασική στρατηγική για τη µείωση της κατανάλωσης πετρελαίου στον τοµέα των µεταφορών µε πολλαπλά οφέλη στην οικονοµία και κοινωνία. (1).
Αισθητή αύξηση της ποδηλασίας και των ενεργών µετακινήσεων είναι εφικτή µε βολονταριστικές πολιτικές και µπορεί να αναδιαµορφώσει το αστικό τοπίο. Ο εκλεγµένος δήµαρχος του Παρισιού έφτασε µετά την νίκη του προ ηµερών στο δηµαρχείο από το εκλογικό κέντρο µε ποδήλατο , δίνοντας από την αρχή το στίγµα της συνέχειας της πιο φιλόδοξης πολιτικής ποδηλατοκίνησης στην Ευρώπη πουέχει µεταµορφώσει το Παρίσι προσθέτοντας µέσα σε λίγα χρόνια πάνω από 300 χιλιόµετρα ποδηλατοδρόµων, µετατρέποντας το ποδήλατο από εναλλακτική επιλογή σε βασικό µέσο µετακίνησης. Έχοντας στο µυαλό τα παραπάνω, αναζητώντας δράσεις ενάντια στον ακήρυχτο πόλεµο που διαδραµατίζεται αυτές τις µέρες πέρα από τις συµβατικές διαµαρτυρίες για την παρουσία της Νατοϊκής βάσης στον τόπο µας και την εµπλοκή της στις εχθροπραξίες, θα πρόκρινα την ενταντικοποίηση των δράσεων για την διάδοση της ποδηλατοκίνησης στα Χανιά.
∆ράσεις υπέρ ποδηλατοκίνησης στα Χανιά και µια… οφειλόµενη συγγνώµη
Στο πρόσφατο άρθρο (2) σχολίασα µε ιδιαίτερα αυστηρό τρόπο δηλώσεις του ∆ηµάρχου Χανίων στην ιδιαίτερα επιτυχηµένη συλλογική ποδηλατοπορεία των σχολείων της πόλης ‘Ερωτευµένοι µε το ποδήλατο’. Ίσως µάλιστα το έκανα µε υπερβολική δόση ειρωνείας, επισηµαίνοντας την αντίφαση ανάµεσα στα λόγια και στην πραγµατικότητα που βιώνουν καθηµερινά οι ποδηλάτες στην πόλη. Με την απόσταση του χρόνου οφείλω µια διευκρίνιση – και ίσως µια συγγνώµη. ∆ιότι, όσο επικοινωνιακές κι αν ήταν οι δηλώσεις, ο δήµαρχος συµµετείχε ο ίδιος, ο δε ∆ήµος Χανίων τουλάχιστον έχει κάποια παρουσία στο πεδίο. Υπάρχουν παρεµβάσεις – έστω αποσπασµατικές – υπάρχουν δράσεις µε σχολεία, υπάρχει συµµετοχή σε εκδηλώσεις, υπάρχει ένα Σχέδιο Βιώσιµης Αστικής Κινητικότητας που αναγνωρίζει την ανάγκη ανάπτυξης δικτύου ποδηλατοδρόµων. Μπορεί να διαφωνεί κανείς µε τον ρυθµό, την ποιότητα ή τη φιλοσοφία των παρεµβάσεων, αλλά δεν µπορεί να ισχυριστεί ότι δεν γίνεται τίποτα απολύτως. ∆υστυχώς αυτό δεν µπορεί να ειπωθεί για όλους τους θεσµικούς φορείς. Στις δηµόσιες εκδηλώσεις για την ποδηλατοκίνηση στα Χανιά υπάρχει ένας θεσµός που εµφανίζεται συνήθως µε δηλώσεις, αλλά απουσιάζει στην ουσία: η Περιφέρεια.
Για του λόγου το αληθές παραθέτω τις δηλώσεις του εκπροσώπου της περιφέρειας στην ίδια εκδήλωση. “Η Περιφέρεια είναι δίπλα αρωγός σε όλες αυτές τις δράσεις και συγχαρητήρια στο ∆Χ που πήρε πέρυσι την πρωτοβουλία να δηµιουργήσει όλο αυτό το µάζεµα των παιδιών όλων των ατόµων που έχουν αγάπη στο ποδήλατο και τις ποδηλατικές διαδροµές. Το ποδήλατο δεν είναι µόνο ένα µέσο άθλησης, δεν είναι µόνο ένα µέσο µεταφοράς και µετακίνησης, είναι και τρόπος ζωής, και πρέπει όλοι στην πόλη που ζούµε µε τις υποδοµές που έχουν φτιαχτεί και φτιάχνονται συνεχώς από το ∆Χ να το χρησιµοποιούµε ουτως ώστε να κάνουµε και τη ζωή µας πιο όµορφη και την πόλη µας πιο όµορφη» (zarpanews.gr). Πρόκειται για µια δήλωση που δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς µαζί της. Το ποδήλατο πράγµατι µπορεί να είναι τρόπος ζωής και να κάνει τις πόλεις πιο όµορφες. Το ερώτηµα όµως δεν είναι αν το ποδήλατο είναι όµορφο. Το ερώτηµα είναι ποιος φτιάχνει τις υποδοµές που το καθιστούν εφικτό. Από αβρότητα και άγνοια ίσως αναφέρθηκε σε υποδοµές που φτιάχνονται συνεχώς (;) από το ∆ήµο Χανίων, δεν µπορεί όµως να αγνοεί ότι οι περισσότερες διαδροµές που µπορούν να µετατρέψουν το ποδήλατο σε καθηµερινό µέσο µετακίνησης υπερβαίνουν την αρµοδιότητα ενός δήµου. Συνδέουν την πόλη µε τις περιαστικές περιοχές: Μουρνιές, Περιβόλια, ∆αράτσο, Βαµβακόπουλο, Νεροκούρου, Σούδα, Τσικαλαριά σε αποστάσεις της τάξης των 3-5 χιλιοµέτρων – ιδανικές για ποδήλατο. Σε αυτές τις διαδροµές θα µπορούσε να δηµιουργηθεί ο βασικός κορµός ενός ποδηλατικού δικτύου που θα έκανε το ποδήλατο καθηµερινή επιλογή για χιλιάδες κατοίκους. Αυτές όµως οι διαδροµές σχεδιάζονται, ανακατασκευάζονται και χρηµατοδοτούνται από την Περιφέρεια. Και εκεί βρίσκεται το πρόβληµα: παρά τα µεγάλα έργα των τελευταίων ετών, το ποδήλατο απουσιάζει πλήρως από τον σχεδιασµό.
Όταν σχεδιάζονται µεγάλα έργα διαπλάτυνσης δρόµων ή νέοι κόµβοι, θα περίµενε κανείς να ενσωµατώνεται αυτονόητα µια λωρίδα ποδηλάτου. Το κόστος είναι µικρό σε σχέση µε το συνολικό έργο, ενώ τα οφέλη για την ασφάλεια και τη βιώσιµη κινητικότητα είναι τεράστια. Κι όµως, σε καµία από τις πρόσφατες µεγάλες οδικές παρεµβάσεις της Περιφέρειας δεν προβλέφθηκε ποδηλατική υποδοµή. Η πραγµατικότητα είναι ότι το ποδήλατο στα Χανιά αντιµετωπίζεται ακόµη ως επικοινωνιακή δράση και όχι ως πολιτική µετακίνησης. Φωτογραφίες από εκδηλώσεις, δηλώσεις ενθάρρυνσης και καλές προθέσεις υπάρχουν πολλές. Αυτό που λείπει είναι η συστηµατική ενσωµάτωση της ποδηλασίας στον σχεδιασµό των µεταφορών. Και όµως τα Χανιά έχουν όλες τις προϋποθέσεις για να γίνουν µια πόλη φιλική στο ποδήλατο: µικρές αποστάσεις, επίπεδο έδαφος, ήπιο κλίµα, µεγάλο φοιτητικό και µαθητικό πληθυσµό, και έναν τουρισµό που αναζητά διακαώς βιώσιµες µορφές µετακίνησης. Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις µε παρόµοια χαρακτηριστικά η ποδηλασία καλύπτει σήµερα µεγάλο ποσοστό των καθηµερινών µετακινήσεων.3 Στα Χανιά παραµένει περιθωριακή, όχι επειδή οι πολίτες δεν θέλουν να ποδηλατούν, αλλά επειδή οι δρόµοι είναι σχεδιασµένοι αποκλειστικά για αυτοκίνητα.
Το ποδηλατοτραίνο που έδειξε τον δρόµο: η σκυτάλη στην Περιφέρεια
Χαρακτηριστικό παράδειγµα η δράση του ποδηλατοτραίνου Μουρνιές–Χανιά, που οργανώθηκε από το Εργαστήριο Βιοοικονοµίας του Πολυτεχνείου Κρήτης και τη συλλογικότητα Ποδηλάτρεις σε συνεργασία µε την εκπαιδευτική κοινότητα. ∆εκάδες παιδιά και γονείς συµµετείχαν σε µια συµβολική αλλά και ουσιαστική διαδροµή που απέδειξε κάτι πολύ απλό: η απόσταση από τις Μουρνιές στο κέντρο των Χανίων είναι απόλυτα ποδηλατήσιµη. Αν υπήρχε ασφαλής υποδοµή, αυτή η διαδροµή θα µπορούσε να αποτελεί καθηµερινή µετακίνηση για µαθητές, εργαζόµενους και φοιτητές. Ο ίδιος δρόµος όµως, που ανήκει στην αρµοδιότητα της Περιφέρειας, παραµένει χωρίς την παραµικρή πρόβλεψη για ποδηλατόδροµο, παρότι σε πρόσφατες παρεµβάσεις έγιναν διαπλατύνσεις και έργα µεγάλης κλίµακας. Έτσι, ενώ στην δήλωση ακούσαµε ότι «το ποδήλατο είναι τρόπος ζωής», η πραγµατικότητα είναι ότι στους δρόµους που διαχειρίζεται η Περιφέρεια δεν υπάρχει ακόµη χώρος για αυτόν τον τρόπο ζωής. Η πραγµατική συζήτηση δεν είναι ποιος θα πει τα πιο ωραία λόγια για το ποδήλατο σε µια εκδήλωση. Η πραγµατική συζήτηση είναι ποιος σχεδιάζει δρόµους που το αγνοούν. Και εκεί η ευθύνη βαραίνει κυρίως την Περιφέρεια. Γιατί χωρίς τις διαδροµές που συνδέουν την πόλη µε τις περιαστικές περιοχές, καµία πολιτική ποδηλατοκίνησης δεν µπορεί να λειτουργήσει. Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να περάσουµε από τις γενικές δηλώσεις σε µια πιο συγκεκριµένη ερώτηση: πότε θα δούµε τον πρώτο περιφερειακό ποδηλατόδροµο που να συνδέει πραγµατικά τα Χανιά µε τα προάστιά τους; Γιατί τότε – και µόνο τότε – το ποδήλατο θα πάψει να είναι απλώς µια όµορφη εικόνα σε εκδηλώσεις και θα γίνει αυτό που µπορεί να είναι: ένα καθηµερινό, ασφαλές και βιώσιµο µέσο µετακίνησης για την πόλη. Το ποδήλατο δεν είναι απλώς µέσο µετακίνησης, είναι στους χαλεπούς καιρούς που ζούµε, µια πράξη ενεργειακής ανεξαρτησίας.
*Ο Στέλιος Ροζάκης είναι καθηγητής Σχολής ΧΗΜΗΠΕΡ Πολυτεχνείου Κρήτης
1 Μέτρια στροφή προς το ποδήλατο στις πόλεις της Κρήτης – της τάξης του 30% των µικρών διαδροµών – θα µπορούσε να εξοικονοµεί πάνω από 12 εκατοµµύρια λίτρα καυσίµου τον χρόνο —περίπου το 3% της συνολικής κατανάλωσης καυσίµων για µεταφορές στο νησί, που σήµερα «καίγονται» κυριολεκτικά στις αστικές µετακινήσεις µε εξοικονόµηση πάνω από 20 εκατοµµύρια ευρώ τον χρόνο από καύσιµα – χρήµατα που σήµερα φεύγουν εκτός νησιού. Αν ένα µέρος αυτών κατευθυνθεί στην τοπική αγορά, στην εστίαση και στις υπηρεσίες, δηµιουργείται ένας κύκλος τοπικής ανάπτυξης.
2 «Ποδηλατοκίνηση και ασφάλεια στα Χανιά: δύο ξένοι στην ίδια πόλη» (Χανιώτικα Νέα 24/2/2026)
3 Σ. Ροζάκης «Σύγχρονες τάσεις ποδηλατοκίνησης» (Χανιώτικα Νέα 19/5/2024)
