Η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία είναι δοµηµένη πάνω σε µία αυτονόητη µεν, σύνθετη ωστόσο και πολυδιάστατη σχέση: τη σχέση µεταξύ αντιπροσώπων και αντιπροσωπευοµένων.
Επί τη βάσει τη συγκεκριµένης σχέσης εκδηλώνονται όλες σχεδόν οι καταστατικές αρχές µιας ευνοµούµενης δηµοκρατικής πολιτείας, όπως το κράτος δικαίου, η προστασία θεµελιωδών ατοµικών ελευθεριών, η ανταπόκριση της διοίκησης στις κοινωνικές ανάγκες των πολιτών και πάνω από όλες η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Όταν µάλιστα ένα µέρος των αντιπροσώπων, σύµφωνα µε τη βούληση του κυρίαρχου λαού, αναλαµβάνει την κυβερνητική εξουσία του κράτους, η σχέση αυτή µετεξελίσσεται σε σχέση µεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωµένων, «αρχόντων» και «αρχοµένων». Τις προϋποθέσεις για την αρµονική συµπόρευση αρχόντων και αρχοµένων σε κάθε πολιτεία µας προσφέρει εδώ και 2.500 χρόνια ο Πλάτων.
Στο τέταρτο βιβλίο της Πολιτείας του, ο κορυφαίος εκπρόσωπος της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας στοιχειοθετεί τα προαπαιτούµενα για την εξασφάλιση της αρµονικής κοινωνικής συµβίωσης και της ευδαιµονίας της πόλεως των Αθηνών και των πολιτών της. Για την επίτευξη του εὖ ζῆν παραθέτει σειρά αξιών και αρετών, όπως είναι η πειθώς και η ειλικρίνεια, η εγκράτεια και η ανιδιοτέλεια των αρχόντων, η αφοσίωση στο λειτούργηµά τους και η πραγµατική βούληση για την επίλυση δηµόσιων προβληµάτων, πάνω από όλες δε η καλλιέργεια ενός αισθήµατος δικαίου στο σύνολο της κοινωνίας. Η δικαιοσύνη ή άλλως η µη αποδοχή οποιασδήποτε µορφής κοινωνικής ή ατοµικής αδικίας αποτελεί την πεµπτουσία για την ευηµερία της πλατωνικής πολιτείας. Αξιοποιώντας τη λογική του («λογιστικόν») κάθε άτοµο, πολίτης ή πολιτικός, µπορεί να τιθασεύει τα δύο άλλα µέρη της ανθρώπινης ψυχής, τις επιθυµίες και τα συναισθήµατά του («επιθυµητόν» και «θυµοειδές»), και να µην αδικεί τους συνανθρώπους του (Πολιτεία, 443 c9-d5).
Για την εµπέδωση του αισθήµατος δικαίου, πάντως, επιπρόσθετη προϋπόθεση για την πλατωνική σκέψη αποτελεί η ηθική στάση των αρχόντων. Λόγω της παραδειγµατικής διδακτικής µεθόδου, µε την οποία είναι εγκιβωτισµένη η διάδοση της αρετής της δικαιοσύνης, οι ίδιοι οι πολιτικοί εκπρόσωποι των πολιτών οφείλουν να είναι «δίκαια πράττοντες». Γι’ αυτό και σε ένα άλλο σηµείο του πονήµατός του ο Πλάτων υποστηρίζει πως µέριµνα των πολιτικών αρχόντων θα πρέπει να είναι η ευηµερία ολόκληρης της πόλης και όχι µιας µικρής µερίδας ευνοουµένων τους –«την ευδαίµονα πλάττοµεν ουκ απολαβόντες ολίγους εν αυτή τοιούτους τινάς τεθέντες, άλλ’ όλην» (Πολιτεία, 420c 2-4). Υπεραµυνόµενος της ισότιµης αντιµετώπισης του συνόλου των πολιτών προειδοποιεί πως σε αντίθετη περίπτωση επακολουθεί η «στάσις» τους, η διάρρηξη της σχέσης ανάµεσα σε άρχοντες και αρχόµενους· κάτι ανάλογο δηλαδή µε αυτό που λαµβάνει χώρα κατά την τρέχουσα περίοδο στην ελληνική ύπαιθρο.
Ο ξεσηκωµός του αγροτοκτηνοτροφικού κόσµου δεν είναι άλλη µια πράξη συντεχνιακού ακτιβισµού, όπως ευαγγελίζονται κάποιοι –ευτυχώς λίγοι– εκπρόσωποι της κυβερνητικής πλειοψηφίας. Αποτελεί µια εκδήλωση αγανάκτησης απέναντι σε χρόνιες παθογένειες του πολιτικοδιοικητικού συστήµατος, που στην περίπτωσή τους συνδέονται µε το πλαίσιο λειτουργίας του ΟΠΕΚΕΠΕ. Για το οποίο χρειάστηκε η παρέµβαση ουσιαστικά –και όχι τυπικά– ανεξάρτητων ευρωπαϊκών εισαγγελικών αρχών για την ανάδειξη της ευνοιοκρατίας και κυρίως της ασυδοσίας, στην οποία επιδίδονταν για χρόνια ορισµένες εκατοντάδες ευνοούµενοι του κοµµατικού συστήµατος, ανεξαιρέτως χρώµατος ή ιδεολογίας. Ο εκρηκτικός συνδυασµός, άλλωστε, ασυδοσίας και ασυλίας που απολάµβαναν, καταδεικνύεται στην επηρµένη τους συµπεριφορά στις συνεδριάσεις της σχετικής εξεταστικής επιτροπής της Βουλής. Της οποίας τα αποτελέσµατα εύκολα µπορούν να προβλεφθούν: για µια ακόµη φορά κάθε κοινοβουλευτική οµάδα θα καταθέσει το δικό της πόρισµα, θα στηθούν ξεχωριστές κάλπες, στις οποίες και θα ξεπλυθούν τελικά οι κυβερνητικές/πολιτικές και όποιες άλλες ευθύνες. ∆ιαταράσσοντας έτσι έτι περαιτέρω τις σχέσεις µεταξύ ευνοµούµενης πολιτείας και κοινωνίας.
Η κρίση αξιοπιστίας των πολιτικών και των δικαστικών θεσµών του ελληνικού κράτους αποτελεί µια ζοφερή µεν, αναπόφευκτη ωστόσο πραγµατικότητα. Η ανισονοµία, η ανειλικρίνεια, η αδιαφάνεια, όπως και η έκλειψη κάθε άλλης από τις αρετές που προτάσσει στην Πολιτεία του ο Πλάτωνας επισύρουν κοινωνικές αντιδράσεις, που θα αυξάνονται διαρκώς όσο τα δηµόσια προβλήµατα θα συσσωρεύονται, σύσσωµο δε το πολιτικό σύστηµα περί άλλων θα τιρβάζει. Λεπτές γραµµές, άλλωστε, πάλι κατά την πλατωνική διδασκαλία, χωρίζουν το «λογιστικόν» µέρος της ανθρώπινης ψυχής από το «επιθυµητόν» των αρχόντων και το «θυµοειδές» των αρχοµένων.
*Ο Νίκος Σπ. Ζέρβας είναι εντεταλµένος διδάσκων ∆ιοικητικής Επιστήµης ΕΚΠΑ
και Σχολής Ικάρων ΠΑ
