Εισαγωγή
«Χορτάσαµε» τα τελευταία χρόνια να βλέπουµε ζηµιογόνες και ανθρωποκτόνες πληµµύρες στη χώρα µας και «ποµπώδεις» προσδιορισµούς της λειψυδρίας. Στις 20 του Γενάρη του 2026 µεσούσης της χρόνιας εξάντλησης των υπόγειων νερών, της υπερκατανοµής νερού, της υποβάθµισης της γης και του εδάφους, της αποψίλωσης των δασών και της ρύπανσης, σε συνδυασµό µε την µονίµως «κατοικοεδρεύουσα» στον πλανήτη µας κλιµατική αλλαγή, µια έκθεση του Οργανισµού Ηνωµένων Εθνών (ΟΗΕ) ( United Nations Organization) κήρυξε την «αυγή» µιας εποχής παγκόσµιας χρεοκοπίας του νερού («dawn» of an era of global water bankruptcy), καλώντας τους παγκόσµιους ηγέτες να διευκολύνουν την «έντιµη, επιστηµονικά βασισµένη προσαρµογή σε µια νέα πραγµατικότητα».
Εκφρασµένη σε οικονοµικούς όρους, η έκθεση αυτή αναφέρει ότι πολλές κοινωνίες όχι µόνο έχουν υπερβεί το ετήσιο ανανεώσιµο «εισόδηµά» (income) τους από το νερό, τα ποτάµια, τα εδάφη και τις χιονοσκέπαστες εκτάσεις , αλλά έχουν εξαντλήσει και τις µακροπρόθεσµες «αποταµιεύσεις» σε υδροφορείς, παγετώνες, υγροτόπους και άλλες φυσικές δεξαµενές. Αυτό έχει οδηγήσει σε έναν αυξανόµενο κατάλογο συµπιεσµένων υδροφορέων, υποχωρηµένης γης σε δέλτα και παράκτιες πόλεις, εξαφανισµένων λιµνών και υγροτόπων και µη αναστρέψιµης απώλειας βιοποικιλότητας.
Οι επιστήµονες µιλούν σήµερα για « Παγκόσµια Πτώχευση Νερού» (Faillite mondiale de l’eau). Η πτώχευση του νερού ορίζεται ως η επίµονη υπεράντληση από τα επιφανειακά και τα υπόγεια νερά σε σχέση µε τις ανανεώσιµες εισροές και τα ασφαλή επίπεδα εξάντλησης και ως η επακόλουθη µη αναστρέψιµη ή απαγορευτικά δαπανηρή απώλεια φυσικού κεφαλαίου που σχετίζεται µε το νερό. Υποστηρίζουν ακόµα ότι οι γνωστοί όροι «υδατική πίεση» (water pressure), «υδατική καταπόνηση» (water stress), «υδατική κρίση» (water crisis) και «λειψυδρία » (water shortage ) δεν αντικατοπτρίζουν τη σηµερινή πραγµατικότητα, την κατάσταση µετά την κρίση που χαρακτηρίζεται από µη αναστρέψιµες απώλειες φυσικού υδάτινου κεφαλαίου και αδυναµία ανάκαµψης στις ιστορικές βάσεις. Ζούµε πλέον πέρα από τα υδρολογικά µας µέσα στην «Εποχή µετά την υδατική Κρίση » (Era after the Water Crisis). Η έλλειψη νερού ή λειψυδρία είναι η ανεπάρκεια σε πόρους του γλυκού νερού για την κάλυψη των ανθρώπινων και περιβαλλοντικών απαιτήσεων µιας δεδοµένης περιοχής. Η υδατική πίεση αντικατοπτρίζει την υψηλή πίεση που παραµένει αναστρέψιµη, η υδατική κρίση περιγράφει οξέα σοκ που µπορούν να ξεπεραστούν και η υδατική καταπόνηση εκφράζει την πτώση του δυναµικού νερού στα κύτταρα των φυτών λόγω περιορισµένης διαθεσιµότητας νερού στο έδαφος ή αυξηµένης διαπνοής.
Βασικά στοιχεία και τάσεις της έκθεσης
Η αναφερόµενη εµβληµατική έκθεση ζητά µια θεµελιώδη επανεκκίνηση της παγκόσµιας ατζέντας για το νερό, καθώς η µη αναστρέψιµη ζηµιά ωθεί πολλές λεκάνες πέρα από κάθε αποκατάσταση. Υπογραµµίζει δε τα ακόλουθα βασικά σηµεία:
Το νερό δεν µπορεί να προστατευθεί αν επιτρέψουµε να διακοπεί ή να καταστραφεί ο υδρολογικός κύκλος, το κλίµα και το υποκείµενο φυσικό κεφάλαιο, που παράγει νερό. Ο κόσµος έχει µια σηµαντική και σε µεγάλο βαθµό ανεκµετάλλευτη στρατηγική ευκαιρία να δράσει.
Το νερό είναι ένα ζήτηµα που ξεπερνά τα παραδοσιακά πολιτικά όρια. Ανήκει στο βορρά και στο νότο, στην αριστερά και στη δεξιά πολιτική πεποίθηση. Για αυτόν τον λόγο, µπορεί να χρησιµεύσει ως γέφυρα για τη δηµιουργία εµπιστοσύνης και ενότητας µεταξύ και εντός των εθνών. Στον κατακερµατισµένο κόσµο στον οποίο ζούµε, το νερό µπορεί να γίνει ένα ισχυρό επίκεντρο συνεργασίας και για την ευθυγράµµιση της εθνικής ασφάλειας µε τις διεθνείς προτεραιότητες.
Οι επενδύσεις στο νερό αποτελούν επίσης επένδυση στο µετριασµό της κλιµατικής αλλαγής, της απώλειας βιοποικιλότητας και της ερηµοποίησης. Το νερό δεν θα πρέπει να αντιµετωπίζεται µόνο ως ένας κατάντης τοµέας, που επηρεάζεται από άλλες περιβαλλοντικές κρίσεις. Αντίθετα, οι στοχευόµενες επενδύσεις στο νερό µπορούν να αντιµετωπίσουν τις άµεσες ανησυχίες των κοινοτήτων και των εθνών, προωθώντας παράλληλα τους στόχους των Συµβάσεων του Ρίο δηλαδή το κλίµα, τη βιοποικιλότητα και την ερηµοποίηση.
Μια ανανεωµένη παγκόσµια έµφαση στο νερό θα µπορούσε να βοηθήσει στην επιτάχυνση των αδιεξόδων διαπραγµατεύσεων και ενδεχοµένως στην αναζωογόνηση των διεθνών διαδικασιών που έχουν σταµατήσει. Μια πρακτική και συνεργατική εστίαση στο νερό προσφέρει έναν τρόπο σύνδεσης των επειγουσών τοπικών αναγκών µε τους µακροπρόθεσµους παγκόσµιους στόχους.
Στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, η υψηλή λειψυδρία, η κλιµατική ευπάθεια, η χαµηλή γεωργική παραγωγικότητα, η ενεργοβόρα αφαλάτωση ,οι αµµοθύελλες και οι καταιγίδες σκόνης τέµνονται µε πολύπλοκες πολιτικές οικονοµίες.
Σε µέρη της Νότιας Ασίας, η γεωργία και η αστικοποίηση που εξαρτώνται από τα υπόγεια ύδατα έχουν προκαλέσει χρόνιες µειώσεις στους υδροφόρους ορίζοντες και τοπικές καθιζήσεις.
Στη Νοτιοδυτική Αµερική, ο ποταµός Κολοράντο και οι ταµιευτήρες του έχουν γίνει σύµβολα υπερεκτιµηµένου νερού. Βασιζόµενη σε παγκόσµια σύνολα δεδοµένων και πρόσφατα επιστηµονικά στοιχεία, η έκθεση παρουσιάζει µια αυστηρή στατιστική επισκόπηση των τάσεων, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων προκαλείται από τον άνθρωπο.
Το 50% των Μεγάλων λιµνών παγκοσµίως έχουν χάσει νερό από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 .Το 25% της ανθρωπότητας εξαρτάται άµεσα από αυτές τις λίµνες. Το 50% του παγκόσµιου οικιακού νερού προέρχεται πλέον από υπόγειους υδροφορείς.
Το νερό άρδευσης που αντλείται από υδροφορείς κατά 40% αποστραγγίζεται σταθερά. Σηµαντικοί υδροφορείς σε ποσοστό 70% παρουσιάζουν µακροπρόθεσµη µείωση.
4100 εκατοµµύρια στρέµµατα φυσικών υγροτόπων έκταση σχεδόν ίση σε µέγεθος µε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση χάθηκε τις τελευταίες πέντε δεκαετίες
Η παγκόσµια µάζα των παγετώνων έχει χαθεί από το 1970 κατά 30% σε διάφορες τοποθεσίες. Αναµένεται µάλιστα ολόκληρες οροσειρές χαµηλού και µεσαίου γεωγραφικού πλάτους να χάσουν εντελώς τους λειτουργικούς παγετώνες µέσα στις επόµενες δεκαετίες.
Σε ορισµένες περιοχές και εποχές δεκάδες σηµαντικά ποτάµια δεν φτάνουν πλέον στη θάλασσα.
1000 εκατοµµύρια στρέµµατα καλλιεργούµενες εκτάσεις έχουν ήδη υποστεί ζηµιές µόνο από την αφαλάτωση.
Παγκόσµια το 75% των χωρών χαρακτηρίζονται ως ανασφαλείς ή κρίσιµα ανασφαλείς από άποψη νερού . Οι άνθρωποι που ζουν σε βυθιζόµενο έδαφος φτάνουν τα 2 δισεκατοµµύρια. Η ετήσια πτώση του εδάφους που παρατηρείται σε ορισµένες πόλεις αφορά 25 εκατ. ανθρώπους. 4 δισεκατοµµύρια άνθρωποι αντιµετωπίζουν σοβαρή λειψυδρία τουλάχιστον ένα µήνα κάθε χρόνο.
Οι αρδευόµενες καλλιεργήσιµες εκτάσεις µε υψηλή ή πολύ υψηλή πίεση νερού ανέρχονται σε 1700 εκατοµµύρια στρέµµατα έκταση ισοδύναµη µε τις περιοχές της Γαλλίας, της Ισπανίας, της Γερµανίας και της Ιταλίας µαζί.
Η ετήσια αξία των χαµένων υπηρεσιών του οικοσυστήµατος υγροτόπων ανέρχεται σε 5,1 τρισεκατοµµύρια δολάρια ΗΠΑ.
3 δισεκατοµµύρια άνθρωποι ζουν σε περιοχές όπου η συνολική αποθήκευση νερού µειώνεται ή είναι ασταθής Οι περιοχές αυτές παράγουν το 50% των παγκόσµιων τροφίµων.
1,8 δισεκατοµµύρια άνθρωποι έζησαν υπό συνθήκες ξηρασίας το 2022–2023
Το τρέχον ετήσιο παγκόσµιο κόστος της ξηρασίας ανέρχεται σε 307 δισεκατοµµύρια δολάρια ΗΠΑ.
Οι άνθρωποι που δεν έχουν ασφαλή διαχείριση πόσιµου νερού, φτάνουν στα 3,5 δισεκατοµµύρια κι εκείνοι που δεν έχουν ασφαλή διαχείριση αποχέτευσης στα 2,2 δισεκατοµµύρια.
«Αυτή η έκθεση οµολογεί µια δυσάρεστη αλήθεια. Πολλές περιοχές ζουν πέρα από τις υδρολογικές τους δυνατότητες και πολλά κρίσιµα συστήµατα ύδρευσης έχουν ήδη χρεοκοπήσει», καταλήγει ο επικεφαλής συγγραφέας Κάβε Μαντάνι (Kaveh Madani), ∆ιευθυντής του Ινστιτούτου Νερού, Περιβάλλοντος και Υγείας του Πανεπιστηµίου των Ηνωµένων Εθνών (United Nations University Institute for Water, Environment and Health) UNU-INWEH ).Πρόκειται για ένα εξειδικευµένο ερευνητικό και εκπαιδευτικό θεσµό του ΟΗΕ, ο οποίος λειτουργεί ως η «∆εξαµενή Σκέψης του ΟΗΕ για το Νερό». Κι ακόµα «Εκατοµµύρια αγρότες προσπαθούν να παράξουν περισσότερα τρόφιµα από συρρικνωµένες, µολυσµένες ή εξαφανιζόµενες πηγές νερού. Χωρίς γρήγορες µεταβάσεις σε µια γεωργία που χρησιµοποιεί το νερό ως έξυπνη, η χρεοκοπία του νερού θα εξαπλωθεί ραγδαία».
Παρόλα αυτά στα «εδαφικά ντεπόζιτα» το πόσιµο νερό στη χώρα µας βρίσκεται στο σηµείο «µηδέν» . Στο Ηράκλειο για παράδειγµα στερεύει ο Αποσελέµης. Σε συναγερµό η πόλη. Ο ∆ήµαρχος Αλέξης Καλοκαιρινός προειδοποιεί για πλήρη διακοπή λειτουργίας του φράγµατος. Η Λειψυδρία στο φόρτε της. Η ηµερήσια ανάγκη υδροδότησης του Ηρακλείου ανέρχεται περίπου στις 50.000 κµ. Μέχρι το 2022, ο Αποσελέµης κάλυπτε σχεδόν το 50% αυτής της ανάγκης, ενώ σήµερα συνεισφέρει µόλις το 12%. ∆ιαβάζει κανείς τα εφιαλτικά κείµενα Αποσελέµης: Αδιανόητο «έµφραγµα» στο φράγµα. «Ολιγωρία του Οργανισµού Ανάπτυξης Κρήτης (ΟΑΚ) για τον καθαρισµό φερτών υλικών και τροµάζει.
Το 2020 γέµισαν τα φράγµατα της Κρήτης µε νερό όχι όµως του Βαλσαµιώτη στα Χανιά. Γιατί το φράγµα του Βαλσαµιώτη παρουσίασε πληρότητα µόλις 29% , όταν τα υπόλοιπα φράγµατα της Κρήτης ξεπέρασαν το 80% και έφτασαν και στο 100%. ∆εκαετίες τώρα παραµένει «χιλιοτρύπητο» λαγήνι, πραγµατικό «σουρωτήρι». Μειωµένες ποσότητες νερού διαθέτουν και τα φράγµατα Ποταµών στο Αµάρι Ρεθύµνου και του Αγίου Νικολάου στα Μπραµιανά.
Το χρονικό της λειψυδρίας, όµως, δεν ξεκινά τώρα στη χώρα µας. Πέρα από την κλιµατική αλλαγή που πλήττει ολοένα πιο συχνά και πιο εντατικά µε ανοµβρία ή πληµµύρες από πολλές περιοχές της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια καταγγέλλονται αυξανόµενες απώλειες στα δίκτυα, διαρροές και σπατάλες. Υπάρχουν για παράδειγµα στα Χανιά ΤΟΕΒ που από την άνοιξη µέχρι το Νοέµβρη του 2025 δεν είχαν ούτε «σταλιά» νερού άρδευσης.
Τα στοιχεία της ∆ιακυβερνητικής Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίµατος (Intergovernmental Panel on Climate Change ,IPCC) δείχνουν , πως η Ελλάδα και η Κύπρος αναµένεται να βιώσουν το υψηλότερο υδατικό στρες στην Ευρώπη, σε ποσοστό που φτάνει µέχρι και το 70% και το 80% αντίστοιχα. Μάλιστα η ευρύτερη περιοχή της χώρας µας σε παγκόσµιο επίπεδο είναι από τις πιο ευάλωτες και άµεσα επηρεαζόµενες.
Όπως υπενθυµίζει στο CNN Greece o διευθυντής Υδατικών Πόρων και Γεωθερµίας της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών Παναγιώτης Σαµπατακάκης «τα δύο τελευταία υδρολογικά έτη που έληξαν τον Οκτώβριο του 2023 και του 2024 χαρακτηρίστηκαν από µειωµένες βροχοπτώσεις που έφτασαν έως και το 25-30% κάτω του µέσου όρου, οδηγώντας σε τεράστιο έλλειµµα στους ταµιευτήρες».Το πρώτο «πλήγµα» δέχθηκαν οι νησιωτικές περιοχές το καλοκαίρι του 2024, όταν η τουριστική κίνηση άρχισε να πιέζει τα υδατικά αποθέµατα και να δοκιµάζει τις αντοχές των υπαρχουσών υποδοµών. Μετά ακολούθησε η Αττική. Τον Αύγουστο του 2024 η ΕΥ∆ΑΠ έθεσε σε ισχύ έκτακτο σχέδιο για την υδροδότηση του λεκανοπεδίου, επιστρατεύοντας το φράγµα της Υλίκης και τις γεωτρήσεις στη Μαυροσουβάλα. Ένα χρόνο µετά, η Αθήνα τέθηκε σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης.
Αµείλικτα τα στοιχεία για τα αποθέµατα νερού στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Την 1η Οκτωβρίου του 2024 ανέρχονταν σε 637.512.000 κυβικά µέτρα, ενώ την αντίστοιχη περίοδο το 2025 σε 402.160.000 κυβικά µέτρα .Ειδικότερα τα αποθέµατα την 1η Οκτωβρίου το 2024 ανέρχονταν στο φράγµα του Ευήνου σε 40.499.000 κυβικά µέτρα νερού, του Μαραθώνα 25.815.000, του Μόρνου 307.354.000 και της Υλίκης 263.844.000.Την ίδια ηµεροµηνία το επόµενο έτος τα αποθέµατα του Ευήνου ήταν 45.577.000 κυβικά µέτρα νερού, του Μαραθώνα 18.463.000, του Μόρνου 174.640.000 και της Υλίκης 163.480.000.
Επίλογος
Είναι επιστηµονικά διακριβωµένο πως η κλιµατική αλλαγή «ήλθε για να µείνει». Η παρουσία της συνδέεται µε την επιδείνωση του προβλήµατος του υδατικού στρες. Πράγµατι η κλιµατική αλλαγή προκαλεί την απώλεια περισσότερου από το 30% της παγκόσµιας µάζας των παγετώνων από το 1970 και του εποχικού νερού από το λιώσιµο των πάγων στο οποίο βασίζονται εκατοντάδες εκατοµµύρια άνθρωποι. Η µείωση των βροχοπτώσεων, η έντασή τους, όταν αυτές συµβαίνουν µε αποτέλεσµα να χάνονται µεγάλες ποσότητες νερού στη θάλασσα, τα αυξηµένα διαστήµατα υψηλών θερµοκρασιών και η µείωση των χιονοπτώσεων «στρογγυλοκάθισαν για τα καλά». Κι είναι γνωστό «τοις πάσι» πως οι χιονοπτώσεις είναι καθοριστικές για την αναπλήρωση των υπόγειων νερών και των ποταµών. Κατά συνέπεια είναι βασικό και επείγον µέληµα των ιθυνόντων να σχεδιαστεί µια µακροπρόθεσµη στρατηγική αντιµετώπισης της κλιµατικής αλλαγής.
Ακόµα θα πρέπει να αντιµετωπιστεί η «φωλιασµένη» πολλούς αιώνες στη διοίκηση γραφειοκρατία για να µπορέσουν να προχωρήσουν έργα που θα προταθούν για την «άρση όσο είναι ακόµα καιρός» της λειψυδρίας. ∆εν µπορεί για παράδειγµα το φράγµα Ατατούρκ στην Τουρκία, ένα από τα µεγαλύτερα στον κόσµο να ολοκληρωθεί σε 7 χρόνια και το φράγµα του Μόρνου σε 9-10 χρόνια. Στα Χανιά το φράγµα του Βαλσαµιώτη πέρασαν µερικές δεκαετίες και ακόµα δεν ολοκληρώθηκε. Οι λιµνοδεξαµενές στη Χρυσοσκαλίτισσα, στους Αγίους Θεοδώρους και στο Έλος, που σχεδιαστήκαν στη δεκαετία του 1990 και κόστισαν εκατοµµύρια, ακόµα περιµένουν τον «τελειωµό» τους. Η λιµνοδεξαµενή στο Λιβαδά της Τήνου δεν γέµισε ποτέ
Το οικιακό και γεωργικό νερό ξοδεύεται «άκριτα». Τα νερά αυτά είναι γλυκά και αντλούνται από υπόγειες φυσικές αποθήκες. Περίπου το 70% των σηµαντικών υδροφόρων οριζόντων που χρησιµοποιούνται για πόσιµο νερό και άρδευση παρουσιάζουν µακροπρόθεσµη πτώση, µε αυξανόµενες κρίσεις «ηµέρας µηδέν» (day zero). Θα πρέπει να αναληφθεί προσπάθεια δια βίου ενηµέρωσης των πολιτών και αγροτών για τη σηµασία του νερού και την κατάσταση στην οποία βρίσκεται.
Το παράρτηµα του ΓΕΩΤΕΕ Κρήτης µε την ιδιότητα του επιστηµονικού συµβούλου της Πολιτείας προσκαλεί µε παρέµβασή του σε δηµόσια συζήτηση, εκφράζοντας την έντονη ανησυχία του για την ξηρασία που µαστίζει την Κρήτη. Οι επιστήµονες του τοπικού παραρτήµατος του Γεωτεχνικού Επιµελητηρίου Κρήτης καταθέτουν τις προτάσεις τους, για την µεσοµακροπρόθεσµη αντιµετώπιση του προβλήµατος, ξεκινώντας από το επερχόµενο καλοκαίρι. Ελπίζουµε πως οι τεκµηριωµένες αυτές προτάσεις θα ληφθούν σοβαρά υπόψη.
Ας είµαστε ειλικρινείς. Η χώρα µας βρίσκεται στα πρόθυρα της υδατικής χρεοκοπίας. Κατά τον Τιµ Γουέινραϊτ (Tim Wainwright), διευθύνοντα σύµβουλο της φιλανθρωπικής οργάνωσης WaterAid «η παγκόσµια κρίση νερού έχει ξεπεράσει το σηµείο µη επιστροφής».
*Ο δρ Βαγγέλης Α. Μπούρµπος είναι γεωπόνος, ερευνητής, φυτοπαθολόγος, οικοτοξικολόγος
