Σπάνιους αρχαιολογικούς θησαυρούς από ναυάγια πλοίων και συντρίµµια αεροπλάνων, έως λιµενικά έργα και αποµεινάρια αρχαίων πόλεων κρύβει ο κρητικός βυθός. Ευρήµατα που αποκαλύπτουν, µεταξύ άλλων, τον διαχρονικό κοµβικό εµπορικό και γεωστρατηγικό ρόλο του νησιού και τα οποία, µέσα από την επιστηµονική έρευνα, έρχονται σταδιακά στην επιφάνεια φωτίζοντας γνωστές αλλά και άγνωστες έως σήµερα πτυχές της ιστορίας µας.
Οι «διαδροµές», µε ξεναγό τον καταδυόµενο αρχαιολόγο και προϊστάµενο του Γραφείου Κρήτης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων Θεοτόκη Θεοδούλου, επιχειρούν σήµερα µια «βουτιά» στις εντυπωσιακές ενάλιες αρχαιότητες της Κρήτης.
ΠΛΟΥΣΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ
«Η σχέση της Κρήτης µε τη θάλασσα ήταν πάντα ιδιαίτερη λόγω της θέσης του νησιού καθώς αφενός στην περιοχή διασταυρώνονται οι ναυτικοί εµπορικοί δρόµοι της ανατολικής Μεσογείου και αφετέρου η Κρήτη αποτέλεσε διαχρονικά έναν διεκδικούµενο γεωστρατηγικό χώρο, άρα είχαµε ναυµαχίες κ.λπ. Βεβαίως εκτός από ναυάγια πλοίων στον βυθό συναντάµε και αεροπλάνα του Β’ Παγκοσµίου Πολέµου, τα οποία προστατεύονται επίσης από αρχαιολογικό νόµο», εξηγεί ο κ. Θεοδούλου και προσθέτει: «Παράλληλα, επειδή την Κρήτη την αγκαλιάζει το ελληνικό τόξο, δηλαδή βρίσκεται στο σηµείο συνάντησης των πλακών της Ευρασίας και της Αφρικής, αυτό δηµιουργεί σεισµικά γεγονότα που έχουν επιπτώσεις. Για παράδειγµα µε τον µεγάλο σεισµό του 365 µ.Χ. ανυψώθηκε η δυτική Κρήτη ενώ η ανατολική βυθίζεται. Αυτό σηµαίνει ότι αρχαιότητες όπως πόλεις, χωριά και οικισµοί που βρίσκονταν στην παραλία σήµερα είναι µέσα στη θάλασσα. Επίσης, έχουµε την κατηγορία των λιµενικών έργων που χτίστηκαν στη στεριά και είτε βούλιαξαν στην ανατολική Κρήτη είτε στη δυτική Κρήτη που ανυψώθηκε βγήκαν εξολοκλήρου ή τµηµατικά στη στεριά. Για παράδειγµα τµηµατικά αποκαλύφθηκε ο Μαύρος Μόλος στην Κίσσαµο και εξολοκλήρου το λιµάνι της Φαλάσαρνας».
∆ΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ
Ένα ακόµα εντυπωσιακό στοιχείο που αποδεικνύει τη διαχρονική ανθρώπινη παρουσία στο νησί είναι ότι τα ενάλια ευρήµατα εκτείνονται χρονικά από την προϊστορική εποχή µέχρι και τις µέρες µας. «Τα καταγεγραµµένα αρχαία ναυάγια από την προϊστορία έως τα ρωµαϊκά χρόνια είναι περίπου 30. Στην πραγµατικότητα είναι πολύ περισσότερα, απλά αυτά έχει εντοπίσει η έρευνα µέχρι σήµερα. Από τα νεότερα υπάρχει ένας µεγάλος κατάλογος που δεν έχουν ακόµα επιβεβαιωθεί όλα καθώς ορισµένα βρίσκονται σε βάθη που χρειάζονται ιδιαίτερη τεχνολογία. Υπάρχουν γύρω στα 10 από τον Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο στην περιοχή των Χανίων, ενώ αντίστοιχα ναυάγια πλοίων και αεροπλάνων βρίσκονται στην Ιεράπετρα, στο Κουφονήσι, στη Σητεία, στη Χερσόνησο, στο Ηράκλειο κ.α. Εκτιµούµε ότι πρέπει να είναι τουλάχιστον 20 σε όλη την Κρήτη», σηµειώνει ο κ. Θεοδούλου.
Ρωτάµε τον συνοµιλητή µας σε τι κατάσταση βρίσκονται οι ενάλιες αρχαιότητες: «Υπάρχουν 3 µεγάλες κατηγορίες. Τα αρχαία ναυάγια, τα νεότερα που είναι µεταλλικά και τα κτηριακά µαζί µε τα κατάλοιπα. Από την τελευταία κατηγορία, τα λιµενικά έργα είναι και τα πιο ισχυρά γιατί είχαν φτιαχτεί εξαρχής στη θάλασσα και οι αρχαίοι µηχανικοί είχαν εξαιρετική τεχνογνωσία. Αυτά δεν έχουν υποστεί ιδιαίτερες φθορές εκτός από τις ανθρώπινες όπου πάντα συνέβαιναν και γι’ αυτό έχουµε “στρώσεις” ρωµαϊκές, µεσαιωνικές, ενετικές κ.λπ. Τα κτηριακά κατάλοιπα από τα µινωικά χρόνια κι έπειτα που έχουν βρεθεί έχουν υποστεί καταστροφές από το κύµα, αλλά έχουµε εντοπίσει δοµές που διατηρούν τη θεµελίωσή τους, υπάρχουν ευρήµατα µέσα κ.λπ. Από εκεί και πέρα, όταν µιλάµε για αρχαία ναυάγια εκείνο που εντοπίζουµε στην επιφάνεια του βυθού είναι φορτία, όπως σωρούς αµφορέων που αποτελούσαν τα “κοντέινερ” της εποχής. Τα πλοία αυτά µετέφεραν τα προϊόντα µιας αγροτικής οικονοµίας, όπως κρασί, ξύδι, λάδι, σιτηρά, ελιές, ξηρούς καρπούς, σιτηρά κ.ά. Επίσης, µεταφέρονταν ξυλεία αλλά και ζωντανά φορτία όπως ζώα, φορτία που δεν αφήνουν υλικές µαρτυρίες στα ναυάγια αλλά έχουµε παραστάσεις που δείχνουν για παράδειγµα ότι µεταφέρονταν ζώα µε πλοία. Από εκεί και πέρα, κάτω από την επιφάνεια του βυθού χρειάζονται ανασκαφές για να βρει κανείς τι υπάρχει.
Ανασκαφές που δεν γίνονται τόσο συχνά γιατί είναι πολύ κοστοβόρες ενώ υπάρχει και το θέµα της συντήρησης των αντικειµένων. Κι αυτό γιατί το θαλασσινό περιβάλλον έχει βρει µια ισορροπία µε τα ευρήµατα και τα συντηρεί. Από τη στιγµή που εµείς διαταράξουµε αυτή την ισορροπία επανεκκινούµε τη διαδικασία της φθοράς και υπάρχει ο κίνδυνος να καταστραφούν. Χρειάζεται δηλαδή µια ιδιαίτερη διαδικασία -πιο σύνθετη από ό,τι στα ευρήµατα της στεριάς- για να εξασφαλίσουµε τη διατήρηση των αντικειµένων. Από την άλλη µεριά, ενώ στη στεριά είναι πολύ δύσκολο να βρεις οργανικά υλικά, στη θάλασσα ό,τι βρίσκεται στην επιφάνεια του βυθού το τρώνε ο ζωντανοί οργανισµοί αλλά ό,τι θαφτεί κάτω από την άµµο µπαίνει σε ένα περιβάλλον που δεν ζουν οργανισµοί κι εποµένως δεν καταστρέφεται. Αυτό σηµαίνει ότι µπορούµε να ανελκύσουµε από ναυάγια πολύ πιο ευαίσθητα υλικά όπως τα οργανικά, π.χ. υφάσµατα, δέρµατα, ξύλα κ.ά. Για παράδειγµα στο Μουσείο της Αλικαρνασσού στην Τουρκία έχουν από ένα ναυάγιο του 1300 π.Χ. το πρώτο κατά κάποιο τρόπο βιβλίο. ∆ύο πλάκες που στο εσωτερικό τους υπάρχει εσοχή για να µπαίνει κερί και κλείνουν µε µεντεσέ. Αυτό είναι ένα αντικείµενο του 1300 π.Χ. το οποίο διατηρήθηκε επειδή ήταν θαµµένο κάτω από την επιφάνεια του βυθού.
Τέλος, σε ό,τι αφορά τα νεότερα ναυάγια που είναι µεταλλικά είναι καταδικασµένα κάποια στιγµή να µείνει µόνο το κέλυφός τους που θα είναι σκουριά. Από αυτό το περίβληµα µπορούµε να αναγνωρίσουµε το αρχικό αντικείµενο αλλά αυτά τα ευρήµατα µετά από αιώνες θα καταλήξουν λόφοι σκουριάς. Για παράδειγµα όταν βρίσκουµε τον πρώτο τύπο µεταλλικών αγκυρών από τα ρωµαϊκά και τα βυζαντινά χρόνια, στην ουσία βρίσκουµε κάτι που µοιάζει µε άγκυρα αλλά είναι η σκουριά που έχει δέσει η θάλασσα γύρω από το αρχικό αντικείµενο. Παρόλα αυτά, τα νεότερα µεταλλικά ναυάγια είναι πολύ πιο κατανοητά στον µέσο επισκέπτη από τα πιο παλιά. Επίσης επειδή αυτά τα ναυάγια υπήρξαν υγροί τάφοι, είναι ευρήµατα που αξίζουν ακόµα περισσότερο σεβασµό».
ΕΡΕΥΝΑ ΓΕΜΑΤΗ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ
Ρωτάµε τον κ. Θεοδούλου ποια αντικείµενα που έφερε στην επιφάνεια η έρευνα του προκάλεσαν τη µεγαλύτερη έκπληξη: «Κάθε εύρηµα έχει την αξία του. Προφανώς τα έργα τέχνης είναι πιο εντυπωσιακά αλλά δεν σηµαίνει ότι µας προσφέρουν περισσότερη πληροφορία από καθηµερινά αντικείµενα.
Για παράδειγµα ένα χρυσό δακτυλίδι, όπως αυτό που εντοπίσαµε όταν ερευνούσαµε στα Αντικύθηρα, λόγω του ό,τι είναι χρυσό µπορεί να εντυπωσιάζει τον κόσµο, όµως η πληροφορία που αυτό µας δίνει µπορεί να είναι πιο λίγη από την πληροφορία που µπορεί να µας δώσει ένα σπασµένο όστρακο ενός αρχαίου ποτηριού που φέρει πάνω του τα αρχικά του κατόχου του. Επίσης, το υλικό από ένα όστρακο ενός σπασµένου αγγείου που έχει κατασκευαστεί στην Αθήνα τον 5ο αιώνα και βρίσκεται στην Κρήτη, µάς δείχνει τις σχέσεις που µπορεί να είχε η πόλη όπου εντοπίστηκε το όστρακο µε την Αθήνα κι αυτή η πληροφορία να είναι πολύ πιο σηµαντική από ένα ακέραιο αντικείµενο από πολύτιµο υλικό. Υπάρχουν επίσης πολλά στοιχεία που µπορεί να µας εντυπωσιάσουν, όπως η τεχνική των ανθρώπων εκείνης της εποχής, το πως κατασκεύαζαν τα πλοία τους αλλά και οι ανθρώπινες ιστορίες που µπορούµε να διαγνώσουµε µέσα από τα αντικείµενα. Όλα αυτά είναι στοιχεία που µπορούν να εντυπωσιάσουν έναν αρχαιολόγο στην προσπάθειά του να ανασυνθέσει το παρελθόν. Εποµένως, για έναν αρχαιολόγο είναι εξίσου σηµαντικό το γλυπτό της Αφροδίτης µε το σκαρπέλο του γλύπτη που έφτιαξε αυτό το γλυπτό!».
Από εκεί και πέρα, πάντα υπάρχουν κι ορισµένα ιδιαίτερα ευρήµατα που προκύπτουν µέσα από την έρευνα. Ενδεικτικό παράδειγµα τα ευρήµατα που εντοπίστηκαν στο ναυάγιο “La Therese”, το οποίο είχε έρθει να συνδράµει τους πολιορκούµενους στον Χάνδακα το 1669. Μεταξύ αυτών υπήρξε το ασηµένιο σερβίτσιο του διοικητή των γαλλικών ναυτικών δυνάµεων Duc de Navaille αλλά κι ένα παπούτσι της εποχής που ανασυστάθηκε από τους συντηρητές της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων.
Αντίστοιχα σε έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στην περιοχή του Παλαικάστρου Λασιθίου εντοπίστηκε ένα ναυάγιο Ρωµαϊκό µε αµφορείς από την Ισπανία, ενώ για ένα ναυάγιο του Α’ Παγκοσµίου Πολέµου στον κόλπο της Ελούντας χρειάστηκε να συνδυαστούν πολλά στοιχεία εντός και… εκτός βυθού: «Στην προκειµένη περίπτωση στον βυθό εντοπίσαµε µόνο η γάστρα του πλοίου και ανακαλύψαµε ότι πρόκειται για το πλοίο “Μοχράµπ” που ήταν βελγικών συµφερόντων όταν βυθίστηκε και πήγε να αντλήσει τα καύσιµα από ένα πλοίο που είχαν χτυπήσει οι Γερµανοί στην περιοχή της Κάσου και είχε βρει καταφύγιο στον κόλπο της Ελούντας. Στην διαδικασία το Μοχράµπ πήρε φωτιά και βυθίστηκε, ενώ το άλλο πλοίο διασώθηκε. Στη µελέτη που ακολούθησε βρήκαµε φωτογραφίες του πλοίου στο λιµάνι της Θεσσαλονίκης, και κατά τη διάρκεια της άντλησης.
Μάλιστα, όπως διαπιστώσαµε στο χωριό της πάνω Ελούντας ένα από τα µπαλκόνια που υπάρχουν σε ένα παραδοσιακό σπίτι έχει χρησιµοποιήσει λαµαρίνες από το ναυαγισµένο πλοίο και πάνω στο φουρούσι του µπαλκονιού που είναι µεταλλικό διαβάσαµε το όνοµα του εργοστασίου που κατασκεύαζε τις λαµαρίνες µε τις οποίες φτιάχθηκε το πλοίο στο Σαουθάµπτον!», σηµειώνει ο κ. Θεοδούλου.
*Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται
από το Υπουργείο Πολιτισµού.
Απειλές και δυνατότητες
Όπως για όλες οι αρχαιότητες έτσι και για εκείνες που βρίσκονται µέσα στη θάλασσα υπάρχουν απειλές αλλά και δυνατότητες αξιοποίησης: «Ο κυριότερος εχθρός αυτών των πολιτιστικών αγαθών είναι ο άνθρωπος γιατί η φύση όποια φθορά κι αν προκαλέσει είναι βαθµιαία, διαγνώσιµη αλλά και -έστω και αν δεν µπορεί να αναταχθεί- δεν θα καταστρέψει την πληροφορία. Όταν όµως περνάει µία τράτα ξηλώνει ό,τι υπάρχει από κάτω. Επίσης, όταν κάποιος βρει κάτι στον βυθό και καλοπροαίρετα στο φέρνει προκαλείται ζηµιά γιατί οτιδήποτε µετακινηθεί δεν µας επιτρέπει να κάνουµε πραγµατογνωµοσύνη και να διαπιστώσουµε τις σχέσεις µεταξύ των αντικειµένων. Βλέπουµε ένα αντικείµενο αλλά έχει χαθεί πολύτιµη πληροφορία. Εποµένως όταν κάποιος εντοπίσει κάτι είναι καλό να µας ενηµερώνει και να µας υποδεικνύει τον τόπο αλλά όχι να µετακινεί αντικείµενα. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν και φαινόµενα αρχαιοκαπηλίας που είτε παίρνει κάποιος ένα αρχαίο αντικείµενο για να το µεταφέρει σπίτι του -αφαιρώντας όµως ένα κοινό αγαθό που ανήκει όχι µόνο στην Ελλάδα αλλά σε ολόκληρη την ανθρωπότητα- είτε το αποσπά για να το εµπορευτεί που αποτελεί έγκληµα», εξηγεί ο προϊστάµενος του Γραφείου Κρήτης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων Κρήτης Θεοτόκης Θεοδούλου, ενώ ως προς τις δυνατότητες αξιοποίησης των εναλίων αρχαιοτήτων τονίζει: «Έχουµε µια πρώτη σειρά επισκέψιµων αρχαίων ναυαγίων µε πρώτο παράδειγµα το ναυάγιο της Κυρά Παναγιάς στην Αλόννησο και άλλες 3 θέσεις στον Παγασητικό Κόλπο. Εκεί πραγµατοποιούνται επισκέψεις µε καθοδηγούµενη κατάδυση από εξουσιοδοτηµένους παρόχους καταδυτικών υπηρεσιών. Υπάρχουν επίσης εγκρίσεις και για κάποιες άλλες θέσεις που είναι σε φάση οργάνωσης των χώρων επίσκεψης. Παράλληλα, ένας άλλος τοµέας που απευθύνεται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους αφορά σε ρηχά νερά όπου υπάρχουν είτε αρχαία λιµενικά έργα, βυθισµένοι οικισµοί ή ναυάγια. Ως Υπηρεσία προσπαθούµε προς αυτή την κατεύθυνση και γίνονται ήδη κάποιες καθοδηγούµενες επισκέψεις στο Παυλοπέτρι στη Λακωνία. Στην Κρήτη, σε συνεργασία µε την Περιφέρεια Κρήτης και την Π.Ε. Λασιθίου, έχει εκπονηθεί µελέτη, που έχει αποσταλεί προς έγκριση για την οργάνωση επισκέψιµων χώρων στην Ελούντα και το Παλαίκαστρο, για τις οποίες έχουµε αποκτήσει µια καλή εικόνα από την µελέτης τους, ενώ µελετώνται µε το χρόνο κι άλλες περιοχές. Ωστόσο, δεν είναι εύκολη η διαδικασία αυτή καθώς πέρα από το θεσµικό κοµµάτι που είναι δύσκολο, είναι και το πρακτικό κοµµάτι που χρειάζεται ανθρώπους, πόρους, µέσα κ.λπ.».
Να σηµειώσουµε σχετικά ότι το 2021 το Κεντρικό Συµβούλιο Νεωτέρων Μνηµείων άναψε το «πράσινο φως» για οργανωµένες και καθοδηγούµενες καταδύσεις σε 91 συνολικά ναυάγια πλοίων και αεροπλάνων µεταξύ των οποίων 7 στην Κρήτη, εφόσον ολοκληρωθεί η τεκµηρίωσή τους.
Ειδικότερα, πρόκειται για το ελληνικό φορτηγό ατµόπλοιο «ΚΥΡΙΑΚΗ» στη Σούδα, τα πολεµικά αεροσκάφη «Arado Ar 196» στα Χανιά και Βeaufighter στη Σητεία, το αυστραλέζικο αποβατικό «Α6 ή Α20» στον Μπάλο, το ιταλικό πλοίο τροφοδοσίας «PIERRE LUIGI» στη Σούδα, το γερµανικό πολεµικό αεροσκάφος» στο Γεράνι Χανίων και το ατµόπλοιο «MINNEWASKA» στο Μαράθι Σούδας. Από αυτά τα ναυάγια έχει τεκµηριωθεί το τελευταίο και έχει εκδοθεί η απαραίτητη άδεια για διενέργεια καταδύσεων, ενώ έχει ολοκληρωθεί και η τεκµηρίωση του αεροσκάφους Beaufighter στην Σητεία και αναµένεται η έκδοση της σχετικής απόφασης.
