Αποκορωνιώτικες ιστορίες της επανάστασης του 1866

» … και σχετικά στοιχεία από τρεις νεότερους συγγραφείς

Με αφορμή την επέτειο των 160 χρόνων από το ξέσπασμα της μεγάλης κρητικής επανάστασης του 1866, έκρινα αναγκαία την ανάδειξη κάποιων άγνωστων σχετικά αγωνιστών εκείνης της επανάστασης. Η μνήμη τους είναι το λιγότερο, που μπορούν να πραγματοποιήσουν οι σημερινοί Χανιώτες, καθώς αυτοί είναι οι αγωνιστές για τη δική μας ελευθερία, οι γενναίοι που προσπάθησαν να ενώσουν την Κρήτη με το ελληνικό βασίλειο εκείνης της εποχής. Γι’ αυτό και το σύνθημά τους (που αναγράφεται στις περισσότερες σημαίες των σωμάτων) ήταν «Ένωσις ή Θάνατος». Στο παρόν άρθρο θα περιληφθούν οι πληροφορίες οι σχετικές με την επανάσταση, που πάρθηκαν από τους Αρχολέοντα, Μαρουσάκη και Τζεϊράνη, οι οποίοι έγραψαν για παλαιότερες εποχές, για πράγματα που άκουσαν από τους πατεράδες τους, τους συγχωριανούς τους, και άλλες πηγές και θεωρούνται αξιόπιστοι και ειλικρινείς. Ακολουθεί, λοιπόν, μια θεματολογική παράθεση αυτών των στοιχείων, που συνθέτουν μια πιο πλήρη εικόνα για τα διαδραματιζόμενα των ετών 1866-1867 στον κρητικό και ελλαδικό χώρο.

Αρτέμιος Αρκολές

Ο γιος του, Κωνσταντίνος Αρχολέων, στα δύο σωζόμενα και διαδοχικά βιβλία του (το πρώτο δημοσιευμένο μικρό βιβλίο του δεν έχω συναντήσει και παραμένει άγνωστο, εάν έχει διασωθεί κάποιο αντίτυπο) «Ιστορικαί Αναμνήσεις» (Χανιά, 1971) και «Βιβλίον Δεύτερον» (Χανιά, 1972) αναφέρεται τέσσερις συνολικά φορές στη δράση του πατέρα του κατά την επανάσταση του 1866.

Μάλιστα, περιγράφει την προέλευση του βυζαντινού επωνύμου και αναφέρει χαρακτηριστικά πως ο πατέρας του «διατηρούσε το παλαιό επώνυμο Αρκολές όπως ακουγόταν κατά την Επανάσταση του 1866», και πως «η οικογένειά μας ακουγόταν των Αρκολέ-δ-ων, την επωνυμία που διατηρούν ακόμα μερικοί και μέχρι σήμερα και όπως περιγράφει το Χρυσόβουλο της Μονής Κολυμπαρίου Κισσάμου και σημαίνει Τόξο του Λέοντος, διότι ο πρώτος τους εφόνευσε Λέοντα τον Αποστάτη.» Αλλά ο Κων)νος Αρχολέων, μιμούμενος τον ιστορικό Παπαρρηγόπουλο, που εξελλήνισε τη λέξη, δέχθηκε το «ελληνικότερο» Αρχολέων¹.

Όταν περιγράφει τη συμμετοχή της οικογένειάς του στους εθνικούς και κρητικούς αγώνες, τονίζει τη δράση του πατέρα του (καταγόμενου από τη Λιτσάρδα). «Ιδίως ο πατήρ μου διεκρίθη κατά την πολιορκία των Αιγυπτίων στις Βρύσες Αποκορώνου το 1866, ότε και ετραυματίσθη»². Τότε, ο ονομαστός ιατρός Γιαννάκης Φρατζεσκάκης (από το Βάμο) «εθεράπευσε τον πατέρα μου, τραυματισθέντα κατά τη μάχη των Βρυσών το 1866»³. Με ποια ιδιότητα, όμως, πολεμούσε; Η απάντηση έρχεται αργότερα⁴, όπου γίνεται λόγος για τον Σ)άρχη Κρομμύδα, με τον οποίο ο πατέρας του είχε από παλαιά αλληλογραφία και «γνωρίζονταν στην Κρήτη από την πολιορκία των Βρυσών Αποκορώνου κατά το 1866 και μου διηγείτο ότι τότε ο ως άνω ήταν λοχίας και ο πατήρ μου αγγελιοφόρος και διάφορα άλλα». Στη συνάντηση αυτή, που πραγματοποιήθηκε στην Κλεισούρα (τέλη 1913-αρχές 1914), έδρα του 25ου Σ)ματος, ο Κρομμύδας, σε ηλικία πλέον 65-70 ετών, μετρίου αναστήματος και λίγο χονδρός, του αποτάθηκε ως εξής: «ώστε εσύ είσαι ο βλαστός του φίλου μου του Αρτέμη Αρκολέων που μας έφερνε τα μαντάτα των Κρητικών επαναστάσεων του 1866; Κάθισε παιδί μου να θυμηθώ και εγώ τα παλιά μου […]». Ακολούθως του «διηγήθηκε λεπτομερώς τα της επαναστάσεως το 1866 στην Κρήτη και ότι παρ’ ολίγον να ευρεθεί κλεισμένος στο Αρκάδι». Ο Αρτέμης Αρκολές ή Αρκολέων, όμως, δε συμμετείχε μόνο στη μάχη των Βρυσών, ως αγγελιαφόρος, αλλά «αγωνίστηκε στο Βαφέ και σε όλα τα ορεινά μέρη μέχρις του Αρκαδίου»⁵.

Βαρβαντάκης

Ο Βαρβαντάκης (από τα Κεραμιά) ήταν φημισμένος και ξακουστός ήρωας, ο οποίος τραυματίσθηκε και αυτός «ενώ πήγαινε μαζί με τους αντάρτες του, να βοηθήσει τους πολιορκημένους στο Αρκάδι»⁶.

Εμμανουήλ Ζαχαριουδάκης

Ο Εμμανουήλ Ζαχαριουδάκης (από το Καλαμίτσι Αποκορώνου) «έδρασε το 1866 στη μάχη των Βρυσών κατά των Αιγυπτιακών στρατευμάτων»⁷.

Λούπης

Ο Ιωάννης Κων)νου Λούπης από το χωριό Σκορδαλλού Κυδωνίας θυμόταν από την αφήγηση του πατέρα του τα εξής ιστορικά γεγονότα. «Ο παππούς του είχε διακριθεί κατά την πολιορκία και συνθηκολόγηση των Αιγυπτιακών στρατευμάτων στις Βρύσες Αποκορώνου το 1866, κατόπιν ακυρωθείσης της συνθηκολογήσεως υπό των εντοπίων Τούρκων, οι οποίοι μετέβαλλαν την Δυτική ιδίως Κρήτη σε ερείπια και καταστροφές αναγκάσθηκε μαζί με πλείστους άλλους Χριστιανούς να παραμείνει αυτός και να στείλει την οικογένειά του και τον ανήλικο υιό του Κωνσταντίνο στη Μάνη Πελοποννήσου με πολλές ταλαιπωρίες έως ότου φθάσουν.»⁸

Αλλά σε αυτό το σημείο, θα παρατεθεί ένα τραγούδι της επανάστασης του 1866, το οποίο τραγουδούσαν οι Αποκορωνιώτες· ήταν ξεχασμένο και κατέγραψε ευτυχώς και διέσωσε της λήθης ο Αρχολέων και έχει ως εξής:

Στην επανάσταση του 1897 «οι Αποκορωνιώτες έψαλλαν ακόμη από του 1866 το τραγούδι της πείνας:

Χόρτα εφύτευσε ο Θεός να τρώγονται από ταύρους

που περπατούν εις τα βουνά και κυνηγούν Τουρκάλους.

Εδώ τα χόρτα τω Σφακιών πιο πέρα της Κισάμου

και πιο μακρυά του Σελίνου τ’ Αποκορώνου Βάμου.

Και ‘κεί στα Κεραμειά τα μυρωδάτα χόρτα

έγιναν αγκάθια και αυτά εις των Χανιών την πόρτα.»⁹

Το παραπάνω, λοιπόν, καταδεικνύει πως μια από τις μάστιγες των Κρητικών ήταν η πείνα, την οποία προσπαθούσαν να ξεγελάσουν με τα χόρτα της γης, που μέχρι και αυτά από την εγκατάλειψη της γεωργίας (λόγω της εμπόλεμης κατάστασης και της προσφυγιάς), τις καταστροφές και τις καιρικές συνθήκες (χειμώνας με χιόνια ή καλοκαιρινοί καύσωνες) έγιναν αγκάθια ξερά και μαραμένα.

Καπετάν Μαθιός Μυλωνογιάννης και Κεφαλιανοί αγωνιστές

«Το επώνυμο ήταν αρχικά «Τσιτσιράκης¹⁰» και ξέρομε δυο αδέρφια: το γέρο Μαθιό (1790-1870), που ήταν από τους παλιότερους οπλαρχηγούς, και είχε μόνο θυγατέρες (μιαν είχε πάρει ένας Τζεϊράνης στο Δράπανο), και το Γιάννη. Ο Γιάννης δούλευε σ’ ένα αλευρόμυλο (στον Αρμυρό ποταμό) και τελικά το επάγγελμά του, όπως γίνεται συχνά, έγινε επώνυμο για όλα τα μέλη της οικογένειας.» Πατέρας του Καπετά Μαθιού Μυλωνογιάννη (1828-1901) ήταν ο Γιάννης αυτός. Ακόμη «μια κόρη του Γιάννη παντρεύτηκε τον καπετά Σήφακα από το Μελιδόνι»¹¹.

Ο Αρχολέων αναφέρεται στο γιο «του ξακουστού αρχηγού του 1866 καπετάν Μαθιού Μυλωνογιάννη», ιατρό Γεώργιο Μυλωνογιάννη από τον Κεφαλά, ο οποίος το 1912 «κατάρτισε εθελοντικό αντάρτικο σώμα με περισσότερους των 70 ανδρών». Ακολουθεί μια λίστα με τις οικογένειες του Κεφαλά «δηλαδή των Ζολινδιδών, των Χατζιδιανών, Κούκλιδων, Κασιώτηδων, Βορεινών, Βαλινδρόμων, Μπάσχων, Κυβερνητών, Πολυχρονάκιδων, Παπαδάκιδων» και άλλων χωριών της επαρχίας Αποκορώνου, «οι οποίες οικογένειες από παλαιά είχαν άμιλλα ποια να πρωτακολουθήσει στις κατά των Τούρκων επαναστάσεις τον καπετάν Μαθιό πατέρα όπως είπαμε του ιατρού και τώρα έπρατταν το ίδιο […]¹²»

Για το σώμα του καπετάν Μαθιού θα μπορούσε στο μέλλον να γραφτεί ολόκληρο βιβλίο, αλλά για το παρόν άρθρο θα αναφερθούν λίγα σχετικά. Για αυτό γίνεται λόγος και στο βιβλίο του Κεφαλά. «Ο καπετάν Μαθιός Μυλωνογιάννης ήταν ανεψιός του γέρο-Μαθιού που έδρασε κι αυτός σαν οπλαρχηγός κυρίως από 1821-1858. Ύστερα γέρος πια παράδωσε τ’ άρματά του στον άξιο ανεψιό του που ήταν γιγαντόσωμος, γενναίος και αποφασιστικός πολέμαρχος. Ο ιστορικός Ψιλάκης τον αποκαλεί «Αίαντα».

Κατά το 1866

1) Κασιώτης Γιάννης¹³

2) Καραμπίνης Γιώργης¹⁴

3) Κατσούλης Γιώργης¹⁵

4) » Μανώλης

5) » Στρατής

6) Κλωνάρης Γιάννης¹⁶

7) Μπαρκανιουδάκης Αντώνης¹⁷

8) » Σπύρος

9) » Κωνσταντής-παπάς

10) » Μαθιός

11) Μπάσκος Κωστής

12) Τσινιτάκης Δημήτρης

13) Χατζιδάκης Χρήστος»¹⁸

Οι πρώτοι δέκα προέρχονται από οικογένειες που έμεναν στο Απανωχώρι (κεφάλαιο VI), όπου κατοικούσαν και οι Μυλωνογιάννηδες και παρατίθενται πληροφορίες για αυτούς στις υποσημειώσεις. Οι υπόλοιποι τρεις προέρχονται από οικογένειες του Κατωχωρίου (κεφάλαιο VII, βλ. παρακάτω). Σίγουρα θα πολέμησαν ως επαναστάτες το 1866 και άλλοι Κεφαλιανοί, οι οποίοι μπορούν να βρεθούν από τα σχετικά αρχεία. Η πρώτη μεγάλη μάχη, που συμμετείχε το σώμα του καπετάν Μαθιού Μυλωνογιάννη, ήταν αυτή τον Βρυσών τον Αύγουστο του 1866. Στο χρονολόγιο γίνεται μνεία της. «1866. Στη μάχη Βρυσών ο Πολυχρονάκης Κυριάκος¹⁹, ο Χρηστούλης Τζίμπουκας²⁰, ο Δημήτρης Νερατζής²¹ κι ο Αλέκος Πυλογιώργης έκαψαν το τουρκικό στρατόπεδο. Στην επιχείρηση σκοτώθηκαν οι δυο τελευταίοι. Τελικά στη μάχη Βρυσών υποχωρούν οι Τούρκοι κι οι επιτιθέμενοι κυριεύουν όπλα κι εφοδιασμούς.» Τη μάχη αναφέρει και ο Τζεϊράνης στο βιβλίο του για το Δράπανο.

Αγωνιστές από το Δράπανο και σημαία Αποκορωνιωτών

Αλλά αφού αναφέρθηκε η πρώτη πολεμική πράξη, ήρθε η ώρα να παρατεθεί ένα απόσπασμα από το συγκεκριμένο βιβλίο²². Γίνεται ενδιαφέρουσα και μοναδική αναφορά για τη σημαία του σώματος Μυλωνογιάννη. «Βρισκόμαστε στις παραμονές της μεγάλης επανάστασης 1866. Στην πυρποληθείσα οικία του Μενεγάκη (ανωτέρω κατά το 1821) εγεννήθη ένα παιδί Γεώργιος ονομαζόμενος, το οποίο αναλόγως της τότε εποχής κατόρθωσε και έμαθε λίγα γράμματα. Δηλαδή αναγνώστης και ιδιωτικός δάσκαλος του χωριού και «δασκαλάκι» τον ονόμαζαν, εξασκούσε δε και το επάγγελμα του πρακτικού ιατρού²³. Το γνήσιο όμως επάγγελμα όπου εξασκούσε ήταν ζωγράφος και μέχρι σήμερα οι απόγονοί του στο Δράπανο, στα Χανιά και στην Αμερική Ζωγραφάκηδες ονομάζονται. Αυτός λοιπόν ο ζωγράφος και υπό άκρα εχεμύθεια διότι διέτρεχε την ποινή του θανάτου και μόνο ο πατέρας μου Δημήτριος Τζεϊράνης ο οποίος ήταν ανιψιός και μαθητής του ήταν παρόν κατά τη ζωγράφιση του ιστορικού λαβάρου με τις λέξεις.

Ε Ν Ω Σ Ι Σ ἢ Θ Α Ν Α Τ Ο Σ

Το λάβαρο αυτό ύψωσαν κατά την ιστορική μάχη Βαφέ 12η Οκτωβρίου 1866 οι Αρχηγοί Αποκορώνου Καπετάν Μαθιός Μυλωνογιάννης και Κωνσταντίνος Μαλινός²⁴.

Επειδή δε στη μάχη έλαβαν μέρος και εθελοντές από την ελεύθερη Ελλάδα, ο Καπετάν Μαθιός Μυλωνογιάννης και Μαλινός είπαν στους επαναστάτες ότι το λάβαρο το κρατούσαν οι εθελοντές και ότι το έστειλε ο Βασιλεύς, και έτσι οι επαναστάτες σταυροκοπούμενοι άρχισαν να το ασπάζονται. Ο Νικήτας Βλαχάκης ο οποίος ήταν γυναικάδελφος του Ζωγράφου άνοιξε το στόμα του να πει την προέλευση του λαβάρου δηλαδή ότι εζωγραφίθη στο Δράπανο. Ο Καπετάν Ματθαίος όμως με νεύμα του έδωσε να καταλάβει ότι έπρεπε να κρατηθεί μυστική η προέλευση του λαβάρου.

Στη Μάχη Βαφέ και στη μάχη Βρυσών η οποία έγινε προηγουμένως κατά την 25ην Αυγούστου οι Αιγύπτιοι μετά από τριήμερη μάχη συνθηκολόγησαν εκ των υστέρων, πολλοί δε από αυτούς τραβώντας τα μανίκια τους έδειχναν σημεία σταυρού στους αγκώνες τους. Στις μάχες αυτές έλαβαν μέρος από το Δράπανο ο Παναγιώτης Μπόλαρης ο οποίος ετραυματίσθη, οι αδελφοί Ιωάννης και Γεώργιος Σεργάκης, εξάδελφοι Δημήτριος και Δημήτριος Τζεϊράνης μακρύς και κοντός, ο τελευταίος ήταν και επί αδελφή γαμβρός του Καπετάν Μαθιού.

Η οικία όπου εζωγραφίθη το ιστορικό λάβαρο ήταν πεπρωμένο να πυρποληθεί, και δεύτερη φορά, διότι καθώς προείπαμε επυρπολήθη και κατά την επανάσταση 1821. Ο Τουρκικός Στρατός ακολούθησε την αυτήν πορεία Βάμος Ξηροστέρνι· η δύναμή του ήταν ένας λόχος κατ’ αρχάς στάθμευσε στο ύψωμα (Μαρινιανά) μετά την Εκκλησία Άγ. Πνεύμα.

Πυρπόλησε την εν λόγω οικία Ζωγραφάκη μαζί με το Μπαϊράκι (σημαία) στάθμευσε σε ύψωμα (Πρασομούρι). Ο Στρατός επεδόθη σε λεηλασίες και εμπρησμούς των οικιών, επυρπολήθησαν οι καλύτερες οικίες του χωριού του Παύλου Σεργάκη, του Ιωάννου Τζεϊράνη, των αδελφών Μιχαήλ και Χατζηανδρέα Μπενάκη ο οποίος είχε στον αχυρώνα του, ευρισκόμενο στο σημερινό προαύλιο της Δημοτικής Σχολής Δραπάνου, αρκετή ποσότητα σίτου, η οποία απηνθρακώθη και ευρέθη παρ’ εμού το έτος 1931 κατά την ανοικοδόμηση της οικίας μου. Ο Τουρκικός στρατός ανενόχλητος τελείωσε το καταστρεπτικό του έργο, διότι οι κάτοικοι άλλοι ήσαν στο Στρατόπεδο άλλοι ως πρόσφυγες στας Αθήνας και άλλοι από την Δραπανοκεφάλα παρακολουθούν τα λυπηρά γεγονότα χωρίς να έχουν τη δύναμη να προσφέρουν καμμία βοήθεια.

Μετά η Σάλπιγγα (Μπουρί) σήμανε υποχώρηση για άγνωστη αιτία και διά της ίδιας οδού ο Τουρκικός Στρατός επέστρεψε στο Βάμο.

Ο Τρομερός και Αιμοβόρος Μουσταφάς Πασσάς αφού πέρασε διά πυρός και σιδήρου ολόκληρη την Επαρχία Αποκορώνου, έφθανε στη Μονή Αρκαδίου όπου έλαβε χώρα η ολοκαύτωση η οποία θα μείνει ιστορικό παράδειγμα για τους υπόδουλους λαούς.»

Μετά την εξιστόρηση για τα γεγονότα του 1866, ακολουθούν και δυο αποσπάσματα από ένα μεγαλύτερο στιχούργημα, χωρίς να προσδιορίζεται ποιος τα έγραψε ή έψαλλε, αλλά φαίνεται πως τα πήρε και παράλλαξε κάποιες λέξεις από σχετικό ποίημα του Ντούνη (βλέπε υποσημείωση 22 κ.λπ.), όπου η λαϊκή μούσα μίλησε για τον Αποκόρωνα και τις μάχες σε αυτόν το 1866 και για το Αρκάδι, ώστε δύνανται να θεωρηθούν και ξεχωριστά τραγούδια:

Κ α η μ έ ν ε Α π ο κ ό ρ ω ν α Στολή της Κρήτης όλης,

ερήμαξέ σε ο Μουσταφάς όπου ήσουνε περβόλι.

Απάνω σου εγίνανε οι τρομεροί πολέμοι

και της Αιγύπτου ο Στρατός θυμώντας σε θα τρέμει.²⁵

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Αρκάδι αξιοθαύμαστο και ωραίο Μοναστήρι . . . .

σήμερον (8 Νοεμβρίου 1866) έχει ο Μουσταφάς μεγάλο Πανηγύρι.²⁶

Όλη η Κρήτη μάχεται εις τα 66 και της Ελλάδος έγραφε βοήθεια μας μπέψε.²⁷

Θέλουμε όπλα και τροφή, και τα ενδύματά μας,

και νάρθουν πλοία Ρούσικα να πάρουν τα παιδιά μας

για δεν βαστούμε τη βροχή, το κρύος και το χιόνι

και το σκυλί τον Μουσταφά να μας αποζυγώνει²⁸

ας είναι εις όλους τους η μνήμη αιωνία, που εθυσιάσθησαν διά την ελευθερίαν.

. . . . . . . . . . . . . . . .

Ο Τζεϊράνης, λοιπόν, με βασικό κορμό το ποίημα του Ντούνη, συνέθεσε δύο νέα, με μεγάλη επιτυχία, καθώς υπάρχει το ποιητικό ταλέντο έμφυτο στους Κρητικούς. Δεν αποκλείεται βέβαια να ακουγόταν σε παραλλαγή το τραγούδι με αυτόν τον τρόπο και να την κατέγραψε. Έτσι, διακρίνεται με ακρίβεια η τρομερή καταστροφή που πραγματοποιήθηκε στις περιουσίες (κυρίως καρποφόρα δένδρα) των Αποκορωνιωτών από τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό, αλλά και η καταστροφή του Αρκαδίου από το Μουσταφά, η ανάγκη βοήθειας από την ελεύθερη Ελλάδα, η διάσωση από το θάνατο των γυναικοπαίδων και η μνήμη των θυσιασθέντων.

Σε αυτό το σημείο ας γίνει μία παύση για τα πολεμικά γεγονότα, ώστε να αναδειχθεί το ποσοστό ανάπτυξης ενός χωριού κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Το δυστυχές γεγονός είναι πως για τις γυναίκες δεν υπάρχουν στοιχεία. Από το πρώτο βιβλίο για τον Κεφαλά²⁹ αντλούνται και δημοτολογικά στοιχεία. Καθώς αναφέρονται οι οικογένειες, που έζησαν στο χωριό κατά τον 19ο αιώνα, με μέλη άντρες και γυναίκες, όσους διέσωσε η μνήμη και η οικογενειακή και προφορική παράδοση, προσδιορίζεται σε ένα μέρος αυτών και η ημερομηνία γέννησης. Παρόλο που δεν υπήρχε μεγάλη ακρίβεια, αλλά μια προσέγγιση, λόγω της ανυπαρξίας εγγράφων και των ταραγμένων εποχών, παρακάτω θα παρατεθούν όσοι εντοπίστηκαν (μόνο αγόρια, εφτά το 1866, δύο το 1867, τέσσερα το 1868 και πέντε το 1869). Σίγουρα ανάμεσα στους πολλούς αναφερόμενους και αναφερόμενες γεννήθηκαν και άλλοι κατά τις χρονολογίες 1866-1869, που απλά δεν είναι γνωστή η χρονολογία γέννησης, καθώς πιθανώς να γεννήθηκαν και άλλοι, οι οποίοι δεν περιλαμβάνονται στο βιβλίο. Όπως φαίνεται, η ζωή δε σταμάτησε, παρά τις μεγάλες δυσκολίες της εποχής.

Κεφαλιανοί γεννηθέντες κατά τα έτη της επανάστασης (1866-1869)

Ο αναβρασμός εκείνη την εποχή ήταν μεγάλος και ο Αποκόρωνας βρισκόταν πάντοτε, όπως και οι υπόλοιπες επαρχίες των Χανίων, στο επίκεντρο των εξελίξεων. Έτσι, στο βραχώδες Τραχήλι, τη θάλασσα του Απανωχωριού, που φθάνουν και ζώα φορτωμένα, «είναι εύκολη η απόβαση και το ξεφόρτωμα μικρών πλοίων και πολλές φορές έφθασαν εδώ με καράβι ενισχύσεις σε πολεμοφόδια από την Ελλάδα. (Το 1866 ήρθε φορτίο με Ιταλικά τουφέκια – Σουλτάτα, για τις ανάγκες της Επανάστασης· κι άλλες φορές).³⁸» Κατά το 1867, λαμβάνει χώρα «μεγάλη σύσκεψη στον Κεφαλά της επιτροπής που ήρθε από την Ελλάδα (αποβιβάστηκαν στο Τραχήλι) και των τοπικών αρχηγών (Ζυμβρακάκη) για τη ματαίωση των σχεδίων του μεγάλου Βεζύρη Ααλή-Πασά που ήρθε στην Κρήτη για ειρήνευση με υποταγή. Η σύσκεψη έφερε καλό αποτέλεσμα κι οι Τούρκοι εξαπόλυσαν φωτιά και σφαγή.» Τότε, «πολλές οικογένειες (γυναικόπαιδα) από τον Κεφαλά (και άλλα χωριά βέβαια) φεύγουν στην Ελλάδα για σωτηρία (Σύρα, Σαλαμίνα, Μήλο, Αθήνα, . . . ). Οι άντρες ήταν στα βουνά μέχρι που έληξε ο τριετής αγώνας.³⁹»

Οι περισσότερες οικογένειες του Κεφαλά ακολούθησαν το δρόμο της προσφυγιάς, κατά την παρούσα επανάσταση, προς το ελεύθερο ελληνικό βασίλειο. Τα περισσότερα από τα παραπάνω παιδιά οπότε, έζησαν ένα μέρος της ζωής τους στην προσφυγιά. Μάλιστα, «μια κόρη του Καπετάν Βορεινού (Δημήτρη Βορεινού) παντρεύτηκε στην Πάτρα, όπου είχε πάει πρόσφυγας το 1866»⁴⁰.

Οι άντρες, ωστόσο, του Κεφαλά πολεμούσαν στο σώμα του Καπετάν Μαθιού κυρίως (βλ. ανωτέρω). Στο Κατωχώρι (κεφάλαιο VΙΙ), όπως και στο Απανωχώρι, υπήρχαν αρκετές οικογένειες αγωνιστών. Είναι γνωστό ότι ο Αγκαβανάκης⁴¹ Μιχάλης «σκοτώθηκε στη μάχη του Βαφέ (1868)»⁴², χωρίς απογόνους. Είχε αδερφούς τους Νικολή και Γιώργη. Ακολουθούν και οι τραυματίες. Οι Μπάσκοι ήταν οι εξής αδερφοί: Νικολής, Χρήστος, Γιώργης, Μιχάλης, Σωτήρης και Κωστής. Ο Σωτήρης Μπάσκος «ήταν τραυματίας και είχε στο κορμί του τούρκικες μπάλες» (χωρίς να αναφέρεται από ποια μάχη ή περίσταση τις απέκτησε και σε ποια εποχή). «Υπήρχε ακόμη ένας Μπάσκος Κωστής⁴³, τραυματίας στη μάχη του Μπρόνιερου (1868), ξάδερφος των πέντε⁴⁴ προηγούμενων που αναφέραμε […]». Ακόμη, αναφέρεται ένας Τσινητάκης Γιάννης, του οποίου ο αδερφός Δημήτρης «έδρασε και σαν πολεμιστής (χωρίς απογόνους)»⁴⁵.

Από τον απελπιστικό και επικίνδυνο αγώνα των παραπάνω διαφαίνεται η κατάσταση κατά το 1868. Οι άντρες όλο και λιγότεροι παλεύουν ακόμη. Το χρονολόγιο συνεχίζει: «Γενική συνέλευση πληρεξουσίων – προσωρινή τοπική Κυβέρνηση στον Καλλικράτη Σφακίων την 1 Φλεβάρη 1868.» Η επανάσταση κάμπτεται, με ένα κόλπο, που εφάρμοσε πρώτος ο Χουσεΐν Πασσάς, όπως λέγεται, δηλαδή την «κατασκευή από τους Τούρκους κουλέδων (πύργων-φρουρίων). Αποφασίστηκε η κατασκευή 70 τέτοιων πύργων σ’ όλη την Κρήτη από τους οποίους 20 στον Αποκόρωνα και 23 στην Κυδωνία.⁴⁶»

Οι τελευταίοι Τούρκοι του Κεφαλά και του Δραπάνου

αποχωρούν λόγω της επανάστασης του 1866

Στο κεφάλαιο ΙV, το οποίο σχετίζεται με τις γειτονιές και τα τοπωνύμια, υπάρχει ένα χωρίο για τις τούρκικες οικίες και περιουσίες. «Το Απανωχώρι βρίσκεται ψηλότερα από το Κατωχώρι. Προχωρώντας ανάμεσα σε σπίτια κι ερείπια φθάνομε στη θέση που είναι μια παλιά δεξαμενή με τ’ όνομα αγαδική γιατί ήταν κάποτε των αγάδων· εκεί είναι και πολλά απομεινάρια από Τούρκικα κτίσματα που μερικά και σήμερα κατοικούνται.⁴⁷» Προς το τέλος του βιβλίου, και σε μια παρένθεση στο χρονολόγιο κατά το 1821, υπάρχει και η αναφορά για τα σπίτια των Τούρκων στο Απανωχώρι, οι οποίοι «οριστικά αποχωρούν μόνο το 1866»⁴⁸. Και το φαινόμενο της εγκατάλειψης της υπαίθρου, εκτός συγκεκριμένων περιοχών, μπορεί να θεωρηθεί ευρύτερο, καθώς «μετά την επανάσταση του 1866 μπορούμε να διαπιστώσουμε μια κάμψη στην Τουρκική κατοχή του νησιού»⁴⁹.

Στο Δράπανο αντίστοιχα, έμεναν δυο Οθωμανοί: «Ο Ιμπραήμ κατοικούσε στη σημερινή οικία Βρόντων και ο Χουσεΐν στο Λιβαδάκι στην Οικία Εμμανουήλ Τζεϊράνη. Οι δύο αδελφοί Οθωμανοί αγαπούσαν πολύ τους Χριστιανούς διότι είχαν μαζί ανατραφεί και είχαν έθιμα Χριστιανικά.⁵⁰»

Ο Τζεϊράνης συνεχίζει την αφήγησή του: «Ο Χουσεΐν Αγάς ήταν γαμβρός του γέρο Αγά, ο οποίος είχε υπό τις διαταγές του τα επτά χωριά του Κεφαλά, και ως προνόμιο του είχε επιτρέψει και είχε εγκαταστήσει ελαιοτριβείο της τότε εποχής εκεί όπου είναι σήμερα η οικία του Στυλιανού Τζεϊράνη.

Αγαπούσε τόσο πολύ τους Χριστιανούς αφού με έξοδά του είχε βαπτισθεί η κόρη του Κωνσταντίνου Τζεϊράνη (Αθούσα).

Τόσο δε πολύ την αγαπούσε όπου όταν έφυγε από το χωριό μετά την επανάσταση 1866 δεν δίστασε να δωρίσει τον αγρό (Κουτρουμπά) στην βαπτισιμιά του, διότι κατά τον νόμο όπου ίσχυε τότε, όταν ένας αγρός επρόκειτο να πωληθεί έπρεπε να διχοτομηθεί και τα τεμάχια να αγορασθούν από τους ιδιοκτήτες των πέριξ αγρών, και έτσι έπαιρνε ο καθένας το λεγόμενο «Σεφλίκι».

Ο Χουσεΐν λοιπόν είπε στους χωριανούς ότι όλα τα άκρα του αγρού (Κουτρουμπά) δωρίζει στην βαπτισιμιά του και μόνο το μέσον πωλεί στον πατέρα της Κωνσταντίνο Τζεϊράνη και έτσι όλος ο αγρός περιήλθε στην κυριότητα του πατέρα της.⁵¹»

Και λίγο παρακάτω περιγράφεται η οριστική αποχώρηση των Τούρκων από το χωριό: «Μετά την καταστολή της επανάστασης 1866―69 οι δύο Τουρκικές οικογένειες βλέπουσαι ότι η διαμονή τους στο χωριό δεν ήταν ασφαλής, επώλησαν την περιουσία τους και έφυγαν στα Χανιά. Και του μεν Ιμβραήμ αγόρασε ο Ιωάννης Βρόντος από το Παλαιλώνι, και έτσι προσετέθη άλλη μία οικογένεια στο χωριό, του δε Χουσεΐν, ο Κωνσταντίνος Τζεϊράνης καθώς μνημονεύσαμε ανωτέρω.

Μετά την αποτυχία της επανάστασης 1866―69 οι επιζήσαντες Κρήτες υπέφεραν τα πάνδεινα, φόνους και μεγάλη φορολογία.⁵²» Η επανάσταση αυτή μπορεί να απέτυχε του κυρίως σκοπού της, της ένωσης δηλαδή της Κρήτης με την Ελλάδα, αλλά είχε ένα άλλο αποτέλεσμα καίριας σημασίας. Οι Κρήτες έδειξαν πως διακατέχονται από το ελληνικό πνεύμα, της ελευθερίας, το οποίο τους οδηγεί στο να αψηφούν τον Τούρκο κατακτητή, ή το μωαμεθανό συμπατριώτη, να μην υποκύπτουν στις αυθαιρεσίες και τα βάσανα. Οι Οθωμανοί πια κατάλαβαν πως οι Κρήτες μπορούν να αντιδράσουν και ο μειονοτικός πληθυσμός τους τους οδήγησε στη συγκέντρωση στα μεγαλύτερα αστικά κέντρα.

Με τα παραπάνω στοιχεία πιστεύω πως γίνεται μια ιδιαίτερη συμβολή στα γεγονότα και τους αγωνιστές της επαρχίας Αποκορώνου κατά την επανάσταση του 1866. Παρατέθηκαν τα τραγούδια της εποχής (όπως αυτό της πείνας), τα σώματα (κυρίως Μυλωνογιάννη), οι σημαίες (σώματος Μυλωνογιάννη, αλλά και Μαλινού), οι πρώτες μάχες (Βρυσών και Βαφέ), οι καταστροφές (στο Δράπανο), η δημιουργία απογόνων (πίνακας γεννηθέντων Κεφαλιανών), οι αποχωρούντες Οθωμανοί (από Κεφαλά και Δράπανο), ώστε να καταλήξει το άρθρο σε ένα συγκεντρωτικό πίνακα των αγωνιστών, που ακολουθεί:

Ονομαστικός κατάλογος αναφερόμενων αγωνιστών

και μάχες που συμμετείχαν⁵³

*Ο Στυλιανός Κων. Σταφυλαράκης είναι πτυχιούχος Τμήματος Ιστορίας & Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

Βιβλιογραφία

1) Κωνσταντίνου Αρτεμίου Αρχολέων, «Ιστορικαί Αναμνήσεις», Χανιά 1971.

2) Κωνσταντίνου Αρτεμίου Αρχολέων, «Βιβλίον Δεύτερον», Χανιά 1972.

3)Γιάννη Κυρ. Πολυχρονάκη (Γ. Κ. Π., Παρασκευά Μ. Μαρουσάκη), «Ο ΚΕΦΑΛΑΣ Α΄ (τόμος) 1800-1900», 1976.

4) Στυλιανού Δημ. Τζεϊράνη, «Δράπανος», Χανιά 1971 (επανέκδοση έκδοσης 1938)

5) Αναγνώστου Ντούνη, «Οι αγώνες της Κρήτης. Ποιήματα εκδιδόμενα υπό Κωνστ. Δουνάκη», εν Χανίοις, εκ του τυπογραφείου Μιχαήλ Σαλιβέρου, 1910.