«Η φιλοσοφία γεννήθηκε όταν ο άνθρωπος τόλµησε να ρωτήσει όχι ποιος δηµιούργησε τον κόσµο, αλλά πώς λειτουργεί».
Bertrand Russell
(φιλόσοφος)
Η φιλοσοφία δεν είναι µόνο θεωρίες. Είναι η ιστορία του ανθρώπινου τρόπου να καταλαβαίνει τον κόσµο και τον εαυτό του. Από την ελληνική αρχαιότητα έως τις πιο σύγχρονες ιδέες, κάθε εποχή πρόσθεσε µια νέα απάντηση στο ίδιο διαρκές ερώτηµα: «τι σηµαίνει να είµαστε άνθρωποι;». Στον σύντοµο αυτό οδηγό θα γνωρίσουµε τα κύρια φιλοσοφικά ρεύµατα – από την αρχαϊκή Ελλάδα µέχρι την αυγή του Μεσαίωνα.
Ας παρακολουθήσουµε, λοιπόν, σήµερα την πορεία αυτή της ελληνικής διανόησης µέσα από το βιβλίο «Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας» του Ιταλού ελληνιστή καθηγητή Mario Vegetti, εκδόσεις Π. Τραυλός, Αθήνα, 2000:
Για να υπάρξει µια κοινωνία, χρειάζεται ένας πολιτισµός που θα περιέχει µια συλλογική γνώση και θα δίνει µια πειστική απάντηση σε θεµελιώδη προβλήµατα όπως: η γέννηση και ο θάνατος, η συµπεριφορά προς τους θεούς και τους συνανθρώπους, τα γεγονότα της ατοµικής και συλλογικής ζωής και, γενικά ποια είναι η θέση που αρµόζει στους ανθρώπους µέσα στο σύνολο του κόσµου και της φύσης.
Αυτή την καθοριστική λειτουργία είχε ο µύθος (οµηρικά έπη, Ησίοδος κ.ά.) για τους Έλληνες της Αρχαϊκής περιόδου (περίπου 800π.Χ. έως 500 π.Χ.). Να σηµειωθεί ότι οι Έλληνες δεν είχαν ποτέ κάποιο ιερό βιβλίο όπως η Βίβλος ή το Κοράνι, µε «εξ αποκαλύψεως αλήθειες».
Οι ελληνικές πόλεις του 6ου και του 5ου π.Χ. αιώνα ήταν πλέον περισσότερο ανεπτυγµένες και σύνθετες από παλαιότερα και οι πολιτιστικές τους ανάγκες άρχισαν να µη βρίσκουν ικανοποιητικές απαντήσεις στο µύθο.
Από τον 5ο αιώνα π.Χ. και µετά, συντελέστηκαν σηµαντικές µεταβολές εξαιρετικής σηµασίας για την ιστορία του πνεύµατος και του ανθρώπου γενικότερα. Η σηµαντικότερη από αυτές ήταν η γέννηση της φιλοσοφικής και αργότερα της επιστηµονικής σκέψης. Η ελληνική κοινωνία της εποχής ήταν ιδανική και µοναδική για να αναπτυχθεί η φιλοσοφική σκέψη. ∆εν υπήρχε καµία εξουσία κρατική ή εκκλησιαστική που να έχει τη δύναµη να αποφασίζει δογµατικά για το ποια είναι η θεµιτή µορφή γνώσης και αξιών (αναπόφευκτα συγκρίνουµε µε την οπισθοδρόµηση και την κατάπτωση στα χρόνια της Ιεράς Εξέτασης 1700 χρόνια αργότερα, η οποία έδρασε για 600 ολόκληρα χρόνια!). ∆ηλαδή η ελληνική κοινωνία του 5ου αιώνα π.Χ. άφηνε µεγάλα περιθώρια για σύγκριση και σύγκρουση ανάµεσα στις ποικίλες µορφές αντιµαχόµενων τρόπων σκέψης. Ο φιλοσοφικός λόγος γεννιέται ως δηµόσιος λόγος που επιζητεί συναίνεση· προϋποθέτει εξ ορισµού τη δυνατότητα συγκρότησης αντιλόγου µε σκοπό την αναίρεσή του, αλλά και το δικαίωµα της ανταπάντησης.
Αυτή η µορφή στοχασµού δεν παρουσιάστηκε ως «σοφία», δηλαδή ως πλήρης κατοχή γνώσης, αλλά ακριβώς ως «φιλο-σοφία», δηλαδή ως αγάπη για τη γνώση, ως κίνηση προς αυτήν.
Η φιλοσοφία κινήθηκε βασικά σε δύο τοµείς: από τη µία ως έρευνα των γνώσεων που κατέχουν ή πιστεύουν ότι κατέχουν οι άνθρωποι και από την άλλη ως έρευνα επί των αξιών που καθοδηγούν την ανθρώπινη συµπεριφορά.
Ο προσωκρατικός Παρµενίδης (515 π.Χ. – 470 π.Χ.) έθεσε πρώτος το ερώτηµα «Τι εστί Είναι»; Σήµερα θα λέγαµε: Τι είναι εκείνο που παρέχει τη δυνατότητα να είναι κάτι «ον»; Πρόκειται, κατά τον M. Heidegger, για το ερώτηµα που κρύβει το πνευµατικό πεπρωµένο της ∆ύσης. Κατά δε τον G.W.F. Heggel, «Με τον Παρµενίδη άρχισε η πραγµατική φιλοσοφία». Σύµφωνα µε τον Παρµενίδη µοναδική πηγή αλήθειας είναι η καθαρή µορφή της ορθολογικής σκέψης (ο λόγος ή νους).
Αντίθετα οι Σοφιστές τον 5ο αιώνα π.Χ. υποστήριξαν ότι η πρώτη και πλέον ασφαλής πηγή πληροφοριών για τον κόσµο, είναι η αισθητηριακή αντίληψη, δηλαδή οι αισθήσεις. Για τους Σοφιστές το κριτήριο αληθείας ενός λόγου είναι η δηµόσια συναίνεση που µπορεί να εξασφαλίσει, δηλαδή κατά πόσον µπορεί να πείσει ένα κοινό. Έτσι αναπτύχθηκε η ρητορική, ως τέχνη του «δηµοσίως πείθειν».
Ο Πλάτων (427 π.Χ. – 347π.Χ.) ασκεί κριτική στους Σοφιστές διότι η συναίνεση που ζητούν, όπως και η αισθητηριακή εµπειρία, είναι υποκειµενική και ευµετάβλητη. Ο Πλάτων θεµελιώνει µια διχοτόµηση του κόσµου ανάµεσα στον ιδεατό κόσµο των ιδεών, για τον οποίο µπορούµε να εκφραστούµε αληθώς χρησιµοποιώντας τη λογική, και σε ένα άλλο κόσµο, των σωµάτων, της ύλης και των αισθήσεων, ο οποίος είναι απατηλός και συνεπώς δεν µπορεί να περιγραφεί µε αληθείς προτάσεις.
Ο Αριστοτέλης (384 π.Χ. – 322 π.Χ.) οικοδοµεί µια «επιστηµονική φιλοσοφία» που γεφυρώνει τα παραπάνω. Κατ’ αυτόν υπάρχουν δύο επίπεδα αλήθειας: το ένα είναι η λογική µορφή που αποτελεί την απόδειξη και το δεύτερο είναι η «πραγµατική» ή «εµπειρική» αλήθεια, όπως αυτή προκύπτει µόνο µε την παρατήρηση µέσω των αισθήσεων. Επιστήµη είναι η εφαρµογή του πρώτου επιπέδου αληθείας πάνω στο δεύτερο.
Η Ελληνιστική φιλοσοφία (3ος π.Χ. αιώνας και εξής) κινήθηκε σε γενικές γραµµές µέσα στο Αριστοτελικό πλαίσιο. Απέδιδε όµως µεγαλύτερη σηµασία στην ενάργεια (προφάνεια), τόσο στη λογική προφάνεια, όσο και στην προφάνεια των αισθήσεων, στην οποία επιµένουν ιδιαίτερα οι Επικούρειοι και οι Στωικοί. Υπήρξε ακόµα µια πολύ ουσιώδης στροφή: Η Κλασική φιλοσοφία ασχολείται µε τον πολίτη µέσα στην πόλη (Τι είναι η δικαιοσύνη; Ποιο είναι το καλύτερο πολίτευµα; Πώς διαµορφώνεται ο ενάρετος πολίτης; Ποια είναι η θέση του ανθρώπου µέσα στην κοινότητα;). Η Ελληνιστική φιλοσοφία ασχολείται µε το άτοµο µέσα στον κόσµο (Πώς να είµαι καλά ως άτοµο; Πώς να πετύχω την ψυχική γαλήνη [αταραξία]; Πώς θα κατακτήσω την εσωτερική ελευθερία; Ποιες είναι οι καλύτερες καθηµερινές πρακτικές αυτοκυβέρνησης;).
Στη λογική του Αριστοτέλη, των Επικούρειων και των Στωικών, αντέδρασε το ρεύµα των Σκεπτικών. Οι Σκεπτικοί δεν δέχονταν ότι τα αισθητηριακά δεδοµένα και ο λόγος, η λογική, ο στοχασµός, είναι σε θέση να διατυπώσουν θεωρίες ικανές να περιγράψουν την εξωτερική πραγµατικότητα. Συνεπώς πρέπει να απαρνηθούµε κάθε γενική θεωρία και να εγκαταλείψουµε κάθε σχέδιο για την κατανόηση της αληθινής φύσης του κόσµου.
Για να δοθεί µια απάντηση στην πρόκληση των Σκεπτικών, επιχειρήθηκε κατά τον 2ο και 3ο µ.Χ. αιώνα µια προσέγγιση πλατωνισµού και αριστοτελισµού. Η απάντηση που δόθηκε πήρε το όνοµα «νεοπλατωνισµός». Ήταν µια επιστροφή στον Πλάτωνα µε την έννοια ότι υποστήριζε ότι αυτό που µπορούσε να γνωρίζει ο άνθρωπος ήταν ο κόσµος των ιδεών, ο οποίος διέφερε ουσιωδώς από τον αισθητό κόσµο. Εµφανίστηκε όµως και µια σηµαντική διαφορά σε σχέση µε τον Πλάτωνα: ο κόσµος των ιδεών παρουσιαζόταν τώρα ως άµεση απορροή ή προβολή του θείου, το οποίο νοείτο ως ενιαία και µοναδική πραγµατικότητα. Έτσι, καθ’ υπέρβαση όλης της ιστορίας της ελληνικής φιλοσοφίας και σε αντίθεση µε τις µεγάλες κατακτήσεις της ελληνικής επιστήµης, συνέβη µια επιστροφή στον παλαιό κόσµο του µύθου.
Στο σηµείο αυτό έκλεισε η ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας και άνοιξε η ιστορία της µεσαιωνικής. Τώρα, η αληθινή σοφία έγκειται στο να στοχάζεται κανείς για τη θεϊκή Αρχή και να επιδιώκει την έκσταση που µας οδηγεί σε αυτήν και που µας καθιστά, στο µέτρο του δυνατού βέβαια, όµοιους µε τον Θεό. Στον κόσµο δεν υπάρχει παρά δυστυχία και ανοησία· συνεπώς, η δικαιοσύνη και η αρετή δεν συνίστανται πλέον στο να έχουµε µια αρµονική σχέση µε τους συνανθρώπους µας, αλλά στη φυγή από τον κόσµο, προκειµένου η ψυχή µας να αρχίσει την άνοδο ήδη από αυτή τη ζωή -πριν από το ταξίδι που θα κάνει µετά το θάνατο- προς τη σφαίρα του θείου. Σε αυτή τη φυγή, σ’ αυτό το ταξίδι έγκειται, σύµφωνα µε το νεοπλατωνισµό, η ύψιστη ευτυχία του ανθρώπου.
Κοιτώντας από µακριά αυτό το ταξίδι – από τον µύθο στον λόγο και από εκεί στη θεοκεντρική πίστη του Μεσαίωνα – βλέπουµε πως η σκέψη δεν προχωρά γραµµικά. Προχωρά µε άλµατα, αντιφάσεις, επιστροφές. Κι όµως, κάθε στάδιο αφήνει ένα ίχνος. Χωρίς τους µύθους, δεν θα υπήρχαν τα ερωτήµατα. Χωρίς τον λόγο, δεν θα υπήρχε η επιστήµη. Χωρίς τη µεσαιωνική αναζήτηση του θείου, δεν θα είχε ωριµάσει η ανάγκη για χειραφέτηση που θα ακολουθούσε αργότερα.
Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι η ιστορία του ανθρώπου που παλεύει να καταλάβει τον κόσµο και τον εαυτό του. Και είναι µια ιστορία που -ευτυχώς- συνεχίζεται.
*O Μανώλης Κουφάκης είναι δρ µηχανικός
π. δ/ντής ∆Ε∆∆ΗΕ Α.Ε.
Όλα τα δηµοσιευµένα κείµενα της στήλης
µπορείτε να τα βρείτε στο
http://www.haniotika-nea.gr/author/koufakis/
