Ο γράφων εκ προοιμίου θα υποστηρίξει ότι οι απόψεις των οπαδών του Μακλουανισμού, όπως και οι Νέο-λουδιτιστικές προσεγγίσεις, δεν επαρκούν για να εξηγήσουν, εντός ενός ισχυρού θεωρητικού πλαισίου, την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική βάση της εξέλιξης, διαμόρφωσης και των επιπτώσεων των τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένων των «Νέων τεχνολογιών του διαδικτύου» και της «Τεχνητής Νοημοσύνης». Αντιθέτως, το θεωρητικό πλαίσιο που έθεσε ο Raymond Williams στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και η Σχολή της Πολιτικής Οικονομίας των Μέσων, η οποία θεμελιώθηκε λίγο αργότερα, τη δεκαετία του 1980, από τους Peter Golding και Graham Murdock, αποτελούν, φρονώ, την ισχυρή θεωρητική βάση μέσα στα πλαίσια του διεξαγόμενου επιστημονικού διαλόγου.
Ο Τεχνολογικός ντετερμινισμός του Μακλουανισμού
Οι θεωρητικές προσεγγίσεις του Μάρσαλ Μακλούαν (Marshall McLuhan), που διατυπώθηκαν το 1964, στην εργασία του Understanding Media αποτελούν αναμφισβήτητα κεντρικούς πυλώνες στη θεωρία των Μέσων επικοινωνίας, και όχι μόνο, υποστηρίζοντας ότι το τεχνολογικό Μέσο είναι ο κύριος παράγοντας που διαμορφώνει την ανθρώπινη νόηση. Θεωρείται ένας από τους πιο γνωστούς εκπροσώπους του τεχνολογικού ντετερμινισμού. Η βασική του θεωρητική προσέγγιση συνοψίζεται στη γνωστή φράση «Το Μέσο είναι το μήνυμα».
Εν ολίγοις, η προσέγγιση του Μακλούαν εδράζεται στο ότι η σημασία μιας νέας τεχνολογίας δεν βρίσκεται στο περιεχόμενο που μεταφέρει (π.χ. τι δείχνει η τηλεόραση), αλλά στον τρόπο με τον οποίο το ίδιο το Μέσο μετασχηματίζει τις αισθήσεις και τις αντιλήψεις μας. Στην γραμματική ανάγνωση της θεωρίας του, η τεχνολογική πρόοδος δεν αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό προιόν, αλλά ως κάτι που ακολουθεί αυτόνομη πορεία και καθορίζει την κοινωνική οργάνωση και τις πολιτισμικές αξίες. Ωστόσο, οφείλω να επισημάνω ότι στο έργο του Neil Postman, ο Μακλούαν ερμηνεύεται περισσότερο ως στοχαστής του μιντιακού περιβάλλοντος παρά ως «σκληρός» τεχνολογικός ντετερμινιστής αν και ο διαχωρισμός αυτός, κατά την γνώμη μου, βρίσκεται στα όρια του επιστημονικού φορμαλισμού. Ανεξαρτήτως όμως, αν εντός του τεχνολογικού ντετερμινισμού υπάρχουν διαφοροποιήσεις, κοινή τους συνισταμένη παραμένει η θέση ότι η τεχνολογία αποτελεί κύριο αν όχι μοναδικό παράγοντα κοινωνικής αλλαγής και μετασχηματισμού.
Ο Νέο-λουδιτισμός ως μία αντι-τεχνολογική ιδεολογία
Από την άλλη πλευρά, οι πρόσφατες τεχνολογικές αλλαγές, ιδιαίτερα με την έλευση της «Τεχνητής Νοημοσύνης», επανέφεραν στο προσκήνιο διάφορες αντι-τεχνολογικές ιδέες, οι οποίες συγκροτούνται γύρω από την επονομαζόμενη «Νέο-λουδιτιστική» προσέγγιση. Η εν λόγω ιδεολογική τάση αντλεί τη θεωρητική της βάση από το κίνημα των Λουδιτιστών, το οποίο εμφανίστηκε στη Μ. Βρετανία τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα και είχε ως κύρια δράση την καταστροφή των εργοστασιακών τεχνολογικών μηχανημάτων της εποχής, τα οποία έτειναν να αντικαθιστούν τη χειρονακτική εργασία και να ωθούν τους εργάτες στην ανεργία.
Ως προς τον χαρακτήρα και τη φύση του Λουδιστικού κινήματος, έχουν υπάρξει αρκετές εργασίες και μελέτες, με κύρια αυτή του Κάρολου Μαρξ, όπου, στο σημαντικό έργο του «Το Κεφάλαιο», χαρακτήρισε τον Λουδιτισμό ως ένα πρώιμο και ανώριμο στάδιο της εργατικής πάλης. Οι εργάτες, μην έχοντας ακόμη αναπτύξει ταξική συνείδηση, επιτίθεντο στο υλικό τεχνολογικό όργανο αντί να επιτεθούν στο κοινωνικό σύστημα και την άρχουσα τάξη που το χρησιμοποιούσε για να τους εξαθλιώσει.
Ο σύγχρονος Νεο-λουδιτισμός προσπαθεί να εστιάσει στην κριτική κατά της ψηφιακής μετάβασης και της κυριαρχίας των αλγόριθμων, υιοθετώντας συντηρητικές θέσεις για την προστασία της ανθρώπινης αυτονομίας από τον «κίνδυνο» των νέων τεχνολογικών εργαλείων και παρακάμπτοντας την ουσία: ότι, δηλαδή, το πρόβλημα δεν είναι η εμφάνιση νέων τεχνολογικών εργαλείων, διότι νέες τεχνολογίες είχαμε ανέκαθεν στην ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά ποιος ή ποιοι ελέγχουν τα νέα τεχνολογικά Μέσα και, συνεπώς, την παραγωγή και διακίνηση της ανθρώπινης γνώσης.
Η θεωρητική κριτική στον Μακλουανισμό
Αν και η θεωρητική συνεισφορά του Μακλούαν είναι σημαντική, έχει, ωστόσο, αποτελέσει πεδίο έντονης επιστημονικής αντιπαράθεσης εδώ και δεκαετίες. Ορισμένοι, μάλιστα, όψιμοι υποστηρικτές του τεχνολογικού ντετερμινισμού, προερχόμενοι από τον χώρο των κοινωνικών επιστημών, έχουν αναγάγει την πράγματι ενδιαφέρουσα θεωρία σε δόγμα, ξεχνώντας ή αγνοώντας ολόκληρο το επιστημονικό υπόβαθρο της κριτικής που έχει αναπτυχθεί, με κύρια συνεισφορά το έργο του σημαντικότερου θεμελιωτή της επιστήμης της επικοινωνίας, του Raymond Williams, για τον Πολιτισμικό Υλισμό.
Η βασική κριτική του Williams θεωρεί ότι το πρόβλημα με την προσέγγιση του Μακλούαν δεν είναι ότι δίνει έμφαση στο Μέσο, αλλά ότι το αποσπά από τις κοινωνικές σχέσεις που το παράγουν, μετατρέποντας την τεχνολογία από κοινωνικό προιόν σε ιστορικό υποκείμενο. Θεωρούσε την προσέγγιση του ως άκρως ιδεαλιστική και επιστημονικά «επικίνδυνη», γιατί παρουσίαζε την τεχνολογία ως μια αυτόνομη δύναμη, αγνοώντας τις κοινωνικές αντιθέσεις και την εξουσία. Ο Williams, στο έργο του «Television: Technology and Cultural Form» (1974), εξήγησε ότι η τηλεόραση, ως ένα νέο τότε τεχνολογικό Μέσο, δεν δημιουργήθηκε τυχαία, αλλά ως απάντηση στην ανάγκη του καπιταλισμού για κεντρική διαχείριση της πληροφόρησης και της ψυχαγωγίας.
Σημαντική είναι η συνεισφορά της Σχολής της Πολιτικής Οικονομίας των Μέσων, με εκπροσώπους τους Peter Golding και Graham Murdock. Για τους στοχαστές αυτούς, η τεχνολογία δεν λειτουργεί στο κενό, αλλά αποτελεί πεδίο ιδιοκτησίας και ισχύος. Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία «αλλάζει» τον κόσμο, αλλά ποιος την κατέχει και για ποιο σκοπό τη χρησιμοποιεί. Η ανάλυση των τεχνολογικών Μέσων, όπως υποστηρίζουν, χωρίς αναφορά στις κοινωνικές και ταξικές σχέσεις, στην ιδιοκτησία και στον έλεγχο των επικοινωνιακών δομών, οδηγεί σε αποιστορικοποιημένη και αποπολιτικοποιημένη θεωρία. Η εν λόγω σχολή υποστηρίζει ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι κάνει το τεχνολογικό Μέσο, αλλά ποιος το κατέχει, ποιος το ελέγχει, ποιος ωφελείται οικονομικά και πολιτικά, καταλήγοντας στην απουσία ανάλυσης της ιδιοκτησίας και της εξουσίας. Έτσι, ο τεχνολογικός ντετερμινισμός, εστιάζοντας στη μορφή του Μέσου, παραμερίζει τη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας, την εμπορευματοποίηση της επικοινωνίας και την εξάρτηση των τεχνολογικών Μέσων από τη διαφήμιση και το κεφάλαιο.
Τεχνοφοβία ή Τεχνοσκεπτικισμός;
Όπως έχω επισημάνει σε άλλες περιπτώσεις, η ορολογία που χρησιμοποιούμε κάθε φορά για να περιγράψουμε διάφορες μεταβολές στην κοινωνία, την πολιτική ή και στην τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, διότι διαμορφώνει την αντίληψή μας και επηρεάζει τη στάση μας απέναντι σε αυτές. Σε αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει να επισημανθεί η χρήση του όρου «Τεχνοφοβία», κυρίως από ορισμένους επιστήμονες που προέρχονται, αυτή τη φορά, από το πεδίο της Πληροφορικής και των Νέων Τεχνολογιών, προκειμένου αφενός να οχυρώσουν το αντικείμενό τους και αφετέρου να διεισδύσουν σε άλλα επιστημονικά πεδία στα πλαίσια και της αγοραίας αντίληψης για την κοινωνική έρευνα.
Η άποψή μου είναι ότι, παρά την εκτεταμένη χρήση του, ο όρος αυτός είναι επιστημονικά αδόκιμος, αν όχι παραπλανητικός, για μια σοβαρή επιστημονική κοινωνική ανάλυση. Τούτο διότι η χρήση του εν λόγω όρου τείνει να «ιατρικοποιήσει» την κριτική επιστημονική συζήτηση και τον διάλογο. Η κατάληξη φοβία παραπέμπει σε έναν παθολογικό φόβο και σε μία ψυχολογική, ατομική συνήθως, κατάσταση (όπως η υψοφοβία, η κλειστοφοβία κ.λπ.).
Μετατρέποντας οποιαδήποτε κριτική που ασκείται στον τεχνολογικό ντετερμινισμό σε «φοβία», ορισμένοι επιδιώκουν να αποπολιτικοποιήσουν και να αφαιρέσουν το επιστημολογικό υπόβαθρο της κριτικής και να τη διεξαγάγουν με όρους ψυχιατρικής. Υποκρύπτει δε μία υποτίμηση και έναν «επιστημονικό ρατσισμό». Στο δια ταύτα. Θα ήταν προτιμότερο να υιοθετηθεί ο όρος «Τεχνοσκεπτικισμός», ώστε η συζήτηση να αποκτήσει μία πραγματική επιστημολογική αφετηρία.
Εν κατακλείδι, φρονώ ότι, όσο τα σύγχρονα τεχνολογικά εργαλεία (Νέα Μέσα, AI, αλγόριθμοι, δεδομένα, δίκτυα) παραμένουν στα χέρια ελάχιστων μονοπωλιακών ομίλων, η παραγωγή και η διανομή της γνώσης θα παραμένει υποταγμένη στις ανάγκες της αγοράς και όχι της κοινωνίας.
*Ο Αντώνης Σκαµνάκης είναι καθηγητής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης
