ΜΠΑΙΝΟΥΜΕ στη Σαρακοστή και οι νουθεσίες της Εκκλησίας δεν θα λείψουν.
ΑΛΛΑ, οι νουθεσίες σε άτοµα και λαούς δεν αποτελούν αποκλειστικό… προνόµιο των εκπροσώπων των Εκκλησιών των ποικίλων Θρησκευµάτων, µάλιστα σε περιόδους κρίσεων ή µεγάλων νηστειών τους. Από την Αρχαιότητα (Ησίοδος, Αίσωπος, Ισοκράτης, Αριστοτέλης κ.λπ.) κάθε σχέση γονιού προς παιδί, δασκάλου προς µαθητή, εθνεγέρτη προς οπαδούς, διαφωτιστή προς επαναστάτες, συγγραφέως προς αναγνώστες κ.ά., περιέχει, πλην των άλλων, και ν ο υ θ ε σ ί ε ς για τον τρόπο ζωής.
ΑΠΟ τις ήσσονες, αλλά ενδιαφέρουσες προσωπικότητες του 18ου αιώνα είναι κι ο Σκοπελίτης Κωνσταντίνος Καισάριος ∆απόντες. Στα έργα του αναµειγνύει την ορθόδοξη πνευµατικότητα µε τις κυκλοφορούσες επί της εποχής του ιδέες του ευρωπαϊκού “διαφωτισµού”. ∆εν θεωρείται αµιγής εκκλησιαστικός συγγραφέας, ούτε είναι και ριζοσπαστικός διαφωτιστής όπως οι Κοραής, Βούλγαρης, Μοισιόδαξ, Ρήγας… Μάλιστα, για τον Λίνο Πολίτη που, στα φοιτητικά µας χρόνια στο ΑΠΘ (µέσα δεκαετίας του 1960) µάς τον δίδαξε, εθεωρείτο “… ένας από τους σηµαντικότερους ποιητές, µαζί µε τον Βιτσέντζο Κορνάρο, που τίµησαν τα ελληνικά γράµµατα, κατά την προεπαναστατική περίοδο”. Για τον ίδιο (1), “Αγαπητά και πολυδιαβασµένα ήταν τα έµµετρα έργα του Καισάριου ∆απόντε… (που) είναι πολυγραφότατος µε πολλά εκδοµένα έργα του. Στιχουργεί τα πάντα µε µια αφάνταστη ευκολία, όπου µόνο πού και πού ξεπηδά κάποια χιουµοριστική διάθεση. Φυσικά δεν πρόκειται για ποίηση”.
…ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ το 1713 στη νήσο Σκόπελο, έζησε από το 1757 µέχρι το 1784 που βρέθηκε στο στο Άγιον Όρος, όπου και πέθανε. Η πολυκύµαντη ζωή του συνοδεύεται από ένα εκπληκτικά πληθωρικό, ποικίλο και ενδιαφέρον συγγραφικό έργο. ‘Οντας στη δυσµένεια των Τούρκων, κατέφυγε στην αυλή του Χάνη (ηγεµόνα) της Κριµαίας. Φυλακίστηκε στην Κωνσταντινούπολη για 20 µήνες, διάστηµα που αφιέρωσε στη συγγραφή θρησκευτικών ύµνων, επιστολών και εκτενέστερων έµµετρων έργων, όπως ο “Καθρέπτης γυναικών”. Αργότερα, ως µοναχός πήρε το όνοµα Καισάριος και, αφού έζησε για τρία χρόνια στη µονή Ευαγγελίστριας της Σκοπέλου, το 1757 ταξίδεψε στο Άγιον όρος µονάσας στη Μονή Ξηροποτάµου. Τα επόµενα χρόνια περιόδευσε σε περιοχές της Ελλάδας και στις Παραδουνάβιες Ηγεµονίες για να συγκεντρώσει χρήµατα για τη Μονή. Επέστρεψε στο Άγιον Όρος στη Μονή Ξηροποτάµου όπου και απέθανε (1784). Η ζωή του εξιστορήθηκε από τον ίδιο στο έµµετρο αφήγηµά του “Κήπος Χαρίτων” (1768)… Υπήρξε µοναχός, ποιητής, θεολόγος και φιλόσοφος. Χρηµάτισε και γραµµατέας του Μαυροκορδάτου (Μολδοβλαχία), στη δε Κωνσταντινούπολη ήταν σύµβουλος, διπλωµάτης.
ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ αριθµούν πολλές χιλιάδες δεκαπεντασύλλαβους στίχους, µε περιεχόµενο θρησκευτικό, χρονογραφικό, ή αυτοβιογραφικό και γενικά µε ηθικοδιδακτικές προθέσεις. Τύπωσε ο ίδιος αρκετά βιβλία του, ενώ άλλα έµειναν ανέκδοτα (χειρόγραφα). Αρκετά από τα ανέκδοτα δηµοσιεύτηκαν για πρώτη φορά από τον Κωνσταντίνο Σάθα στη Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, αλλά και από τον τον Emile Legrand στη Bibliothèque Grecque vulgaire.
…Η ΚΑΤ’ ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΗ σειρά παράθεση γνωµών, νουθεσιών, µαντινάδων, συµβουλών, ερωτικών ή άλλων στίχων, αποτελεί “γύµνασµα νου”. Και σήµερα έχουµε ανάλογες µαντινάδες που άλλοτε στέφονται από επιτυχία, όταν δεν είναι κοινότυπες,ι άλλοτε είναι ανιαρές.
Επαφίεται στον αναγνώστη να κρίνει το παρακάτω επίκαιρο “Αλφάβητον νουθετικόν” του Καισάριου ∆απόντε. Βέβαια, αναλογιζόµενοι την εποχή στην οποία εγράφησαν οι στίχοι, ας είµαστε επιεικείς. Πολλοί και επί αιώνες (µέσα 16ου αι. µ.Χ, µέχρι τις παραµονες της Ελληνικής Επανάστασης) προσπάθησαν να αφυπνίσουν το ελληνικό έθνος ή να το (δια)µορφώσουν (“διαφωτιστές”) µε απλοικούς στίχους. Ας σκεφθούµε επίσης ότι η “ελληνική εθνική” συνείδηση άρχισε να διαµορφωνεται κυρίως µετά την ‘Αλωση (1453), ενώ η θρησκευτική ανάγεται στο Βυζάντιο:
Αλφαβητάριον νουθετικόν
“Α-γάπα πρώτον τον θεόν, έπειτα τον εχθρόν σου
Β-λέπε των άλλων τα καλά, το σφάλµα το δικόν σου
Γ-υναίκα εχεις; τίµα την· δεν έχεις; µη γυρέψης!
∆-ίδε καλόν αντί κακού, και θέλει αφεντέψεις.
Έ-χε δια χειρότερον µόνον τον εαυτό οου
Ζ-ήσεις καλώς, αν το κακόν το φεύγης ως κρηµνόν σου
Η-µέραν δίχως προσευχή ποτέ µη σε περάση.
Θ-ρόνος θεού θέλεις γενή, ταπεινωθείς εν πάσι.
Ί-ξευρε και βεβαίωνε πως σήµερον πεθαίνεις.
Κ-όλακα µήτε να δεχθής, µήτε εσύ να γένης.
Λ-ιµήν να είσα των πτωχών, χαρά των θλιβοµένων
Μ-ήτηρ, πατήρ των ορφανών, ξενοδοχειό των ξένων.
Ν-α κοινωνάς δυο βολές τον χρόνον αναγκαίον.
Ξ-οµολογού δέκα φορές όµως, και έτι πλέον.
Ό-σο µπορείς και περπατείς, τρέχε στην εκκλησίαν.
Π-ουλήσου και αγόρασε την άνω Βασιλείαν.
Ρ-ίψε τον πόνο του κορµιού και πόνει την ψυχήν σου.
Σ-έβου την πίστιν σου γερά, έως εις την θανήν σου.
Τ-ου αφεντός µας του Χριστού τα πάθη να θυµάσαι,
Ύ-µνει και δόξαζε Αυτόν, αν θέλεις Χριστού να’ σαι.
Φ-οβού δε και αγάπα Τον ωσάν τα δυο σου µάτια.
Χ-αίρε, δι αγάπην Του αν γένης και κοµµάτια.
Ψ-άλλε Αυτώ βράδυ, ταχύ, καθηµερινήν και σχόλη,
Ω, πρέπει δόξα και τιµή, αµήν, ειπέτε όλοι.”
ΝΟΜΙΖΩ πως αυτό που προέχει στο παραπάνω “Αλφαβητάριον” είναι η προτροπή προς την θρησκευτικότητα (θεολατρεία, σεβασµός στην οθόδοξη παράδοση, αγαθοεργίες, εξοµολόγηση, θεία µετάληψη, εκκλησιασµός, Χριστολατρεία κ.λπ.). Εξάλλου, οι συγγραφείς αυτών των χρόνων δεν γράφουν απλά α λ φ α β η τ ά ρ ι α για εκµαθηση του αλφάβητου. Στόχος τους είναι να δηµιουργήσουν ηθικά εγχειρίδια ζωής, προς ενίσχυση της ορθοδοξίας, αποθάρρυνση της αµαρτίας και ενθάρρυνση της εγκράτειας, της υπακοής, της ταπεινότητας. Είναι µια παιδαγωγική τακτική της εποχής.
ΓΕΝΙΚΑ, η Χριστοήθεια και Χριστοµάθεια υπήρξαν κορυφαίοι παράγοντες στη διαµόρφωση του προεπαναστατικού Ελληνισµού που προσπαθούσε, οπως ειπώθηκε, πλην της εθνικής, να εµπεδώσει και τη θρησκευτική συνείδησή του σε µια ποικιλόµορφη Οθωµανική Βαλκανική Χερσόνησο.
Καλή Σαρακοστή!
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
-(1)Λίνου Πολίτη, συνοπτική “Ιστορία της νεοελληνικής Λογοτεχνίας-Συνοπτικό διάγραµµα-Βιβλιογραφία”, Έκδ. Σπουδαστηρίου Νεωτέρας Ελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 1968, σελ. 24). Σχετικά µε τον Κωνσταντίνο (Καισάριο) ∆απόντε (Σκόπελος 1714, Άγ. Όρος 1784) αναφέρονται τα εξής πιο σηµαντικά έργα: -”Καθρέπτης γυναικών”, Βιβλίον πρώτον, Λειψία 1766, -”Χρηστοήθεια…”, Βενετία 1770. Μεταθανάτια: -“Κήπος Χαρίτων” (έκδ. Γαβρ. Σοφοκλέους, Αθήνα 1880, και Legrand BGY, τόµοι 3, (1884) Εκλογή: Β.Β. (Βρανούσης)
-(2) Ο Ελληνικός ∆ιαφωτισµός (περ. 1774-1821) ήταν ένα πνευµατικό, ιδεολογικό και πολιτισµικό κίνηµα που αναπτύχθηκε κατά την Τουρκοκρατία, στοχεύοντας στη διάδοση των ιδεών του ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού (siecle des Lumieres), της ελευθερίας, της ισότητας και της ορθολογικής σκέψης (ratio), προετοιµάζοντας το έδαφος για την Ελληνική Επανάσταση. Ενισχύθηκε από την ανάπτυξη του ελληνικού εµπορίου και της παιδείας, µε κύριους εκπροσώπους τους Αδαµάντιο Κοραή, Ρήγα Βελεστινλή, Ευγένιο Βούλγαρη και Ιώσηπο Μοισιόδακα.\
