» Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις από το 2000 έως σήµερα
Το Αιγαίο Πέλαγος παραµένει, εδώ και δεκαετίες, ένας από τους πιο ευαίσθητους γεωπολιτικούς χώρους της Ευρώπης.
Από τις αρχές του 2000 µέχρι σήµερα, οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας χαρακτηρίζονται από µια διαρκή εναλλαγή έντασης και προσπαθειών προσέγγισης, µε φόντο τις πάγιες διαφωνίες για την υφαλοκρηπίδα, την ΑΟΖ, τα χωρικά ύδατα, τον εναέριο χώρο και το καθεστώς των νησιών.
Την ίδια στιγµή οι δύο λαοί όχι µόνο δεν έχουν να χωρίσουν τίποτε µεταξύ τους αλλά ανταλλάσσουν καλές πρακτικές στον πολιτισµό, τα γράµµατα και τις τέχνες. Με το Αιγαίο – πέρα από πόλο αντιπαράθεσης να φαντάζει ως πεδίο γόνιµων ανταλλαγών.
Θεσµικές πολιτιστικές ανταλλαγές
Από τη δεκαετία του 2000 έχουν ενισχυθεί οι θεσµοθετηµένες πολιτιστικές συνεργασίες µεταξύ των δύο χωρών που περιέχουν µεταξύ άλλων :
• Ανταλλαγές εκθέσεων, θεατρικών παραστάσεων και κινηµατογραφικών φεστιβάλ µεταξύ Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Κωνσταντινούπολης και Σµύρνης.
• Συνεργασίες πανεπιστηµίων και ερευνητικών κέντρων σε τοµείς όπως η ιστορία, η αρχαιολογία και η πολιτιστική διαχείριση.
• Πολιτιστικά πρωτόκολλα στο πλαίσιο διµερών συµφωνιών, που προβλέπουν ανταλλαγές καλλιτεχνών και φοιτητών.
Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών
Ιδιαίτερη σηµασία έχουν οι πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες συχνά λειτουργούν ανεξάρτητα από το πολιτικό κλίµα και συγκεκριµένα απαρτίζονται από:
• Κοινά µουσικά σχήµατα Ελλήνων και Τούρκων καλλιτεχνών.
• ∆ιασυνοριακά φεστιβάλ σε νησιά του Αιγαίου και στα µικρασιατικά παράλια.
• Προγράµµατα ανταλλαγής νέων, που στοχεύουν στην καταπολέµηση στερεοτύπων και την καλλιέργεια αµοιβαίας κατανόησης.
Πολιτισµός και «ήπια διπλωµατία»
Οι πολιτιστικές ανταλλαγές συχνά αξιοποιούνται ως εργαλείο ήπιας διπλωµατίας, ιδιαίτερα σε περιόδους έντασης. Εκδηλώσεις αφιερωµένες στη µνήµη της Μικρασιατικής Καταστροφής ή της ανταλλαγής πληθυσµών, για παράδειγµα, έχουν φιλοξενηθεί και στις δύο χώρες, προσεγγίζοντας το παρελθόν µε πιο συµφιλιωτικό λόγο.
Η αρχή της νέας χιλιετίας: προσέγγιση µε επιφυλάξεις
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, µετά την κρίση των Ιµίων, η «διπλωµατία των σεισµών» άνοιξε έναν δίαυλο επικοινωνίας µεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας λειτούργησε τότε ως καταλύτης για την αποκλιµάκωση, χωρίς όµως να επιλυθούν οι βαθιές διαφορές στο Αιγαίο.
Επανεµφάνιση εντάσεων και εξοπλιστικός ανταγωνισµός
Από τα µέσα της δεκαετίας του 2000 όµως και ιδιαίτερα µετά το 2010, οι παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και οι ναυτικές αντιπαραθέσεις επανήλθαν στο προσκήνιο. Παράλληλα, και οι δύο χώρες επένδυσαν σε εξοπλιστικά προγράµµατα, µε την Τουρκία να ενισχύει την εγχώρια αµυντική της βιοµηχανία και την Ελλάδα να προσπαθεί να διατηρήσει την αποτρεπτική της ισχύ, ακόµη και εν µέσω οικονοµικής κρίσης.
Η Ανατολική Μεσόγειος ως νέος παράγοντας έντασης
Η περίοδος µετά το 2016 σηµαδεύτηκε από τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και την αυξανόµενη τουρκική δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το τουρκολιβυκό µνηµόνιο και η κρίση του 2020 µε το ερευνητικό σκάφος Oruc Reis ανέβασαν κατακόρυφα το θερµόµετρο, φέρνοντας τις δύο χώρες κοντά σε σοβαρή κρίση και κινητοποιώντας την ΕΕ και το ΝΑΤΟ.
Από την αποκλιµάκωση στην εύθραυστη ισορροπία
Τα τελευταία χρόνια, πάντως καταγράφεται µια προσπάθεια εξοµάλυνσης. Η Ελλάδα προχώρησε σε εκτεταµένα εξοπλιστικά προγράµµατα, ενισχύοντας την αποτροπή της, ενώ η Τουρκία συνέχισε να αναβαθµίζει τις στρατιωτικές της δυνατότητες.
Παρά τις περιόδους ύφεσης, το Αιγαίο εξακολουθεί να λειτουργεί ως πεδίο δοκιµασίας των διµερών σχέσεων, µε τον διάλογο να συνυπάρχει µε την καχυποψία.
Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας ως εργαλείο σταθερότητας
Κατά τη δεκαετία του 2000, η Ελλάδα υποστήριξε ενεργά την ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας, θεωρώντας ότι:
• η συµµόρφωση µε το ευρωπαϊκό κεκτηµένο θα περιόριζε αναθεωρητικές πολιτικές,
• η ενίσχυση των θεσµών και των ανθρωπίνων δικαιωµάτων στην Τουρκία θα βελτίωνε το περιβάλλον ασφάλειας στην περιοχή,
• η ένταξη θα δηµιουργούσε ένα πλαίσιο θεσµικής επίλυσης διαφορών, αντί της λογικής της ισχύος.
Η ελληνική διπλωµατία προώθησε την ιδέα ότι τα ελληνοτουρκικά προβλήµατα, εφόσον δεν επιλυθούν διµερώς, θα µπορούσαν να παραπεµφθούν σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, όπως το ∆ιεθνές ∆ικαστήριο της Χάγης, στο πλαίσιο µιας ευρωπαϊκής Τουρκίας.
Κυπριακό και κόπωση της ενταξιακής διαδικασίας
Η ένταξη της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας στην ΕΕ το 2004 αποτέλεσε σηµείο καµπής. Από τη µία, ενίσχυσε τη διαπραγµατευτική θέση του ελληνισµού εντός της Ένωσης· από την άλλη, περιέπλεξε περαιτέρω τις ευρωτουρκικές σχέσεις.
Η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει την Κυπριακή ∆ηµοκρατία και να εφαρµόσει πλήρως το Πρωτόκολλο της Άγκυρας επιβράδυνε σηµαντικά την ενταξιακή πορεία.
Σταδιακά, η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας άρχισε να αποδυναµώνεται, όχι µόνο λόγω ελληνικών ή κυπριακών ενστάσεων, αλλά και εξαιτίας εσωτερικών εξελίξεων στην ίδια την Τουρκία, όπως η οπισθοχώρηση στο κράτος δικαίου και οι εντάσεις µε την ΕΕ.
Η σηµερινή στάση της Ελλάδας
Σήµερα, η Ελλάδα εξακολουθεί να δηλώνει επισήµως ότι υποστηρίζει την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, υπό την αυστηρή προϋπόθεση του σεβασµού του διεθνούς δικαίου, των σχέσεων καλής γειτονίας και των ευρωπαϊκών αξιών.
Στην πράξη, ωστόσο, η ενταξιακή διαδικασία βρίσκεται σχεδόν σε αδιέξοδο, ενώ η συζήτηση έχει µετατοπιστεί σε ένα πιο ρεαλιστικό πλαίσιο «ειδικής σχέσης» ΕΕ–Τουρκίας.
Για την Αθήνα, η ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας παραµένει στρατηγικό εργαλείο και όχι αυτοσκοπός: ένα µέσο πίεσης, διαλόγου και σταθερότητας, σε µια περιοχή όπου οι γεωπολιτικές εντάσεις συνεχίζουν να δοκιµάζουν τα όρια της διπλωµατίας.
Το σήµερα και το αύριο
Σήµερα, αν κατακλείδι θα µπορούσαµε να πούµε ότι Αθήνα και Άγκυρα κινούνται σε παράλληλες τροχιές: από τη µία πλευρά οι εξοπλισµοί και η σκληρή ρητορική, από την άλλη η αναγνώριση ότι ο διάλογος είναι απαραίτητος για την αποφυγή ατυχήµατος και τη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας.
Το αν το Αιγαίο θα συνεχίσει να παραµένει πεδίο έντασης ή θα εξελιχθεί σε χώρο θεσµικής συνεννόησης, θα εξαρτηθεί από τις πολιτικές επιλογές των δύο χωρών τα επόµενα χρόνια. Κυρίως όµως τον βασικότερο ρόλο αναµένεται να διαδραµατίσουν και πάλι οι δύο γειτονικοί λαοί.
