»Πρώτη πλήρης καταγραφή των οικογενειών, των κατοικιών τους και του αν επέζησαν ή χάθηκαν στο ολοκαύτωµα
Μια βαθιά αναζήτηση στο παρελθόν της εβραϊκής κοινότητας της Κρήτης και κυρίως των Χανίων όπου ζούσαν και οι περισσότεροι πριν εξοντωθούν από τους ναζί, επιχειρούν ιστορικοί, προσπαθώντας να ρίξουν “φως” σε έναν κόσµο που µέχρι σήµερα φάνταζε “αόρατος”.
Η επιστηµονική εργασία της διδάκτορος στο Πανεπιστήµιο Κρήτης (Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας) κ. Κατερίνας Αναγνωστάκη και της κ. ∆άφνης Λάππα Ερευνήτριας στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών, ανέβηκε αυτές τις ηµέρες στην ιστοσελίδα https://jewsofcrete.com .
Έχουµε για πρώτη φορά µια πλήρη καταγραφή των εβραικών οικογενειών, των κατοικιών τους, το αν επέζησαν ή χάθηκαν στο ολοκαύτωµα, που συνοδεύεται από ένα πλούτο φωτογραφιών και άλλου υλικού.
Όπως µας εξηγεί η κ. Αναγνωστάκη η έρευνα ξεκίνησε το 2014 από την ίδια και τη ∆άφνη Λάππα: «Η ∆άφνη έκανε µια έρευνα για τους Εβραίους του 16ου αιώνα και εγώ ασχολούµουν τότε µε τους χάρτες µε το πώς µπορείς να απεικονίσεις ιστορικά στοιχεία πάνω σε αυτούς. Είχαµε σκεφτεί να κάνουµε ένα project µαζί ,που να συνδυάζει τα δύο µας ενδιαφέροντα. Σκεφτήκαµε να αναζητήσουµε την εβραϊκή κοινότητα γιατί υπήρχε εδώ µία µειοψηφία – δεν είναι νοµικά αναγνωρισµένο να το πούµε µειονότητα – ίσως θρησκευτική µειονότητα όχι εθνοτική. Υπήρχαν οικογένειες που ζούσαν εδώ δύο, τρεις , πέντε γενιές , ήταν ελληνόγλωσσοι όλοι δεν είχαν δηλαδή τα χαρακτηριστικά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης εκείνη την εποχή. Ξεκινήσαµε την καταγραφή µε βάση τα στοιχεία που υπάρχουν στην τελευταία λίστα της κατοχικής διοίκησης του 1943. Τότε οι Γερµανοί τους είχαν καταγράψει ονοµαστικά, τον τόπο κατοικίας τους και τη δουλειά τους. Είπαµε “έχουµε 350 ανθρώπους σε αυτή τη λίστα το΄41- ΄43. Ας τους βάλουµε σε ένα χάρτη να αποκτήσουµε µια οπτική εικόνα”. Η αρχική πρόθεση ήταν τόσο απλή».
Για δύο χρόνια οι δύο ερευνήτριες εργάζονταν παράλληλα δίχως κάποια χρηµατοδότηση κάτι που άλλαξε το 2016 όταν το ∆.Σ. της Συναγωγής “Ετς Χαγίµ” µετά από πρόταση της καθηγήτριας του Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας κ. Βασιλικής Γιακουµάκη, ενέκρινε ένα ποσό, ενώ ακολούθησε η χρηµατοδότηση από την Αµερικανίδα φιλάνθρωπο, όπως προσδιορίζεται , την Α. Γερµανάκος. «Πήγαµε στη δηµοτική βιβλιοθήκη, ανοίξαµε τα Μητρώα Αρρένων και αρχίσαµε να εντοπίζουµε τα εβραϊκά ονόµατα. Και αυτό ήταν µία πρόκληση µεθοδολογικά, γιατί δεν είναι πολύ σαφές πάντα ποιο όνοµα είναι χριστιανικό, µουσουλµανικό, εβραϊκό. Οπότε το βάλαµε µπροστά και στην πορεία αποδείχτηκε ότι η έρευνα γεννούσε καινούργιο υλικό που δεν το είχαµε εκτιµήσει. ∆ηλαδή ξεκινήσαµε µε αυτές τις λίστες του ΄41-΄43, µετά ήλθε το υλικό από το 1840 µέχρι το 1925 και φτάσαµε να γεφυρώνουµε µία απόσταση αρκετά µεγάλη και εκεί είπαµε αξίζει να το πάµε και παρακάτω. Οπότε αρχίσαµε να αναζητούµε γάµους, γεννήσεις, θανάτους στο Ληξιαρχείο, τα δηµοτολόγια, τις εφηµερίδες. Αρχίσαµε να ερχόµαστε σε επαφή µε απόγονους που ζουν στην Αµερική. Εγγόνια ανθρώπων που µετανάστευσαν στην Αµερική. Από το 2019 µέχρι το 2026 συνεχίσαµε να το δουλεύουµε ανεξάρτητα καθώς τελείωσε η χρηµατοδότηση και ήρθαµε σε επαφή και συνεργασία µε τον τρίτο της ερευνητικής οµάδας τον Αλέξανδρο Βεντούρα ο οποίος είναι πληροφορικός και βοήθησε σε αυτό το κοµµάτι» λέει η ερευνήτρια.
ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ
Όταν λέµε “Εβραίοι της Κρήτης”, εννοούµε κυρίως Εβραίοι των Χανιών καθώς «το 90% των Εβραίων του νησιού τον 19ο και 20ο αιώνα ζούσε στα Χανιά».
Στην έρευνα συµπεριλαµβάνονται:
• ΧΑΡΤΕΣ: Στους χάρτες επισηµαίνονται οι κατοικίες – τότε – των Εβραίων κατοίκων και των οικογενειών που έµεναν σε κάθε σπίτι, τη διεύθυνση τους κα. «Πέρα από τα σπίτια στο χάρτη υπάρχουν και τρία χαρακτηριστικά τοπόσηµα η Συναγωγή “Ετς Χαγίµ”, το εβραϊκό νεκροταφείο και το µνηµείο του “Τάναϊς” που συνδέει το χθες µε το σήµερα» εξηγεί η κ. Αναγνωστάκη.
• ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ: Γίνεται αναλυτική παρουσίαση των εβραικών οικογενειών, του γενεαλογικού τους δέντρου των ανθρώπων τους από τότε µέχρι και σήµερα! « Στα γενεαλογικά δέντρα υπάρχουν πληροφορίες πολύτιµες, αλλά θέλει υποµονή κάποιος να τις ανοίξει να τις δει. Φαίνονται οι άνθρωποι που φύγανε στον πόλεµο και γλίτωσαν. Υπάρχουν κάποιες οικογένειες που έφυγαν πριν τη συγκέντρωση τους από τους Γερµανούς, αναφέρονται περιπτώσεις όπως του Ιακώβ Ισχακή που δεν είναι γνωστό πώς γλίτωσε αλλά εντοπίσαµε την πορεία του. Έφυγε στην Αθήνα, παντρεύτηκε εκεί, µετανάστευσε στην Αµερική έχασε τη γυναίκα του, χήρεψε και σήµερα ζει η κόρη του» προσθέτει η ερευνήτρια.
• ΠΟΛΥΜΕΣΑ: Συµπεριλαµβάνεται πλούσιο φωτογραφικό υλικό, από τη συνοικία, από τις οικογένειες, αρχειακό υλικό, ηχητικές καταγραφές, δηµοσιεύµατα στον τύπο κ.α.
ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΣΤΟ ΦΩΣ
Αντιλαµβανόµαστε, ρωτάµε την κ. Αναγνωστάκη, ότι κάνατε µια πολύ σοβαρή ερευνητική εργασία και προσπάθεια που αξίζει για λόγους µνήµης των ανθρώπων αυτών οι οποίοι είχαν τέτοιο τροµακτικό θάνατο. Είναι παράλληλα όµως και ένα µάθηµα ιστορία για όλους µας;
«Είναι τρία πράγµατα για µένα. Το ένα ότι τέτοιες δουλειές φωτίζουν την ιστορία των Εβραίων ως πληθυσµιακής οµάδας. Το δεύτερο είναι ότι η ιστορία αυτή φωτίζει την ιστορία των Χανίων κάτι εξαιρετικά σηµαντικό. Ανακαλύπτεις νέα πράγµατα για την πόλη σου όταν αρχίσεις να προσπαθείς να τη δεις µέσα από τα µάτια κάποιου που δεν έχει µείνει ως απόγονος σήµερα. ∆εν είναι από αυτούς που θεωρούµε αυτονόητα, Κρητικούς. Βλέπεις καινούργια πράγµατα για την πόλη σου, για την ιστορία της. Ανακαλύπτεις, καταλαβαίνεις καλύτερα πού ζεις και τι έχει προηγηθεί σε αυτό το µέρος που ζεις. Το τρίτο είναι ότι όταν συνειδητοποιήσεις το µέγεθος της βίας λόγω της ξαφνικής απώλειας ενός πληθυσµού! Νοµίζω ότι είναι ένα κέρδος πολιτικό στο σήµερα! Εµπεδώνεις καλύτερα ποια είναι τα πράγµατα γύρω σου στα οποία έχει νόηµα να δίνεις βαρύτητα. Οπότε για αυτούς τους τρεις λόγους θεωρώ ότι είναι σηµαντικές αυτές οι δουλειές.»
Υπήρχαν κάποιες ιστορίες, κάποια πρόσωπα µε τα οποία προσωπικά συνδέθηκε η ερευνήτρια κατά την εργασία της; Γιατί φαντάζοµαι όσο αποστασιοποιηµένα και αν λειτουργεί κάποιος ερευνητικά δεν µπορεί να µην συγκινείται βλέποντας τις φωτογραφίες των χαµένων οικογενειών, των πάρα πολλών παιδιών που πνίγηκαν στο “Τάναϊς” ; « Υπάρχουν αρκετές ιστορίες στο µικρόκοσµο της έρευνας δηλαδή αποκτάς φίλους λίγο… φαντάσµατα. Κυρίως ανθρώπους που αρχικά είχαµε την εντύπωση ότι είχαν άλλες διαδροµές και ανακαλύψαµε στην πορεία ότι π.χ. δεν ήταν στο “Τάναϊς” ή ότι ξαφνικά βρήκαµε το παιδί ή το εγγόνι ενός Χανιώτη Εσβραίου να ζει στην Αµερική. Υπάρχουν ιστορίες µε τις οποίες έχουµε έτσι µία παραπάνω σύνδεση. Κάποια στιγµή διαπιστώσαµε ότι οι απόγονοι Κρητικών Εβραίων στην Αµερική είναι πολύ περισσότεροι από αυτούς που µπορεί να φανταστεί κάποιος. Αυτό µας έκανε να ξανακοιτάξουµε τα αρχεία µας προς τα πίσω και να συνειδητοποιήσουµε ότι το κύµα µεταναστών των αρχών του 20ου αιώνα που πηγαίναν στην Αµερική από τα Χανιά, ήταν µεγάλο και για τους Εβραίους» απαντά η κ. Αναγνωστάκης, προσθέντας ότι «αυτή η µετανάστευση µας γεφύρωσε µε το ολοκαύτωµα. Είδαµε ότι τα παιδιά ή τα ανίψια των ανθρώπων που µετανάστευσαν και δεν χάθηκαν στο ολοκαύτωµα να εµφανίζονται σε αιτήσεις µετά τον πόλεµο και να ζητάνε να τους αποδοθεί το σπίτι, ή περιουσία των συγγενών τους εδώ στα Χανιά. »
Για γενικές πληροφορίες και ερωτήσεις ή προτάσεις σχετικά µε την έρευνά υπάρχει το ηλεκτρονικό ταχυδροµείο: jewsofcrete@gmail.com
