Ο νεαρός Ευγένιος Πράος είναι ένας σύγχρονος αντιήρωας. Παλιοµοδίτης κατά δήλωσή του, εκτός εποχής: αθεράπευτα ροµαντικός σε µια κοινωνία κυνική, πιστός σε ιδέες σε έναν κόσµο που εξουσιάζει το χρήµα, µοναχικός µέσα στη µάζα. Η ζωή και οι ατυχίες του, εξιστορούνται στο οµώνυµο µυθιστόρηµα του, γεννηµένου Ηρακλιώτη αλλά πολιτογραφηµένου Χανιώτη, Άγγελου Αλαφρού, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Άνω Τελεία.
Μια ιστορία µε πλοκή στέρεα. Γραµµένη µε λογοτεχνική γλώσσα µεστή που συνοµιλεί µε τους κλασικούς, φλερτάροντας µε την ποιητικότητα και τον φιλοσοφικό στοχασµό, κι έναν πρωταγωνιστή που πάλλεται από αγωνίες που «µιλούν» στον αναγνώστη.
Με αφορµή την κυκλοφορία του βιβλίου και την παρουσίασή του, σήµερα το απόγευµα στον θέατρο «ΠέραΧώρα», συναντηθήκαµε µε τον συγγραφέα Άγγελο Αλαφρό και µιλήσαµε για τη «συγγένειά» του µε τον µυθιστορηµατικό Ευγένιο, το µέλλον της λογοτεχνίας στην εποχή των οθονών, την ανάγκη της ανάγνωσης και της συγγραφής, αλλά και τις «ρωγµές» που φέρνουν οι βεβαιότητες κάθε εποχής, προοιωνίζοντας την αµφισβήτησή τους.
Πώς προέκυψε ο «Ευγένιος Πράος»;
Στην αρχή τον Ευγένιο τον είχα συλλάβει ως τον άνθρωπο ο οποίος τρόπον τινά δεν ανήκει πουθενά, ένας ακατάτακτος. Στην πορεία, όµως, κατάλαβα ότι είναι ένας άνθρωπος ο οποίος ποθεί µε έναν τρόπο διάπυρο την ελευθερία. Την ελευθερία στην πιο ακατέργαστη µορφή, στην απόλυτη ιδέα της. Έτσι διαµορφώθηκε ο κεντρικός άξονας του βιβλίου κι εκεί µπαίνει και το φιλοσοφικό συγκείµενο, καθώς κατά τον Χέγκελ η τραγικότητα του ήρωα έγκειται στο γεγονός ότι η γενική ελευθερία δεν παραγάγει κανένα θετικό έργο και της αποµένει µόνο η αρνητική δράση. Κάπως έτσι ξεκινάει και το τρίτο µέρος του βιβλίου µε το παράθεµα ότι «η γενική ελευθερία είναι η ερινύα της εξαφάνισης», κάτι που θέτει και τα πλαίσια της πτώσης του ήρωα που επέρχεται σιγά σιγά.
– Ο Ευγένιος υπάρχει «κόντρα» στην εποχή του. Ο ίδιος δηλώνει ένας «παλιοµοδίτης» που αναζητά την ελευθερία σε µια κοινωνία -σήµερα- όλο και πιο ανελεύθερη, ελεγχόµενη, επιτηρούµενη.
Πραγµατικά την έννοια της ελευθερίας δεν ξέρω που µπορεί να τη συναντήσει κανείς σήµερα. Αυτό είναι και το βασικό ερώτηµα που θέτει κι ο ίδιος ο Ευγένιος, χωρίς να είναι δεδοµένο ότι βρίσκει την απάντηση. Ως παλιοµοδίτης πάντως, όπως σωστά πρόσεξες, αναζητά την έννοια της ελευθερίας αν όχι ακριβώς προς τα πίσω, στο παρελθόν δηλαδή, αλλά σε µια συνέχεια µε το πίσω. Για τον Ευγένιο δεν υπάρχουν «τοµές», δεν υπάρχουν το πριν και το µετά. Υπάρχουν το µετά και το σήµερα ως προς το πριν. Και το αντίστροφο. Είναι διαλεκτικά δεµένα αυτά. Τώρα, για την έννοια της ελευθερίας σήµερα, πραγµατικά νοµίζω ότι είναι ένα ερώτηµα που έτσι κι αλλιώς µας καταδιώκει. Μας καταδιώκει από παλιά και συνεχίζει και σήµερα.
Ο έρωτας µπορεί να µας φέρει πιο κοντά στην ελευθερία, αν δεχθούµε ότι είναι από τη φύση του επαναστατικός;
Σίγουρα και υπάρχει αυτή η διάσταση και στο βιβλίο. Ο έρωτας δηµιουργεί µια αναγκαία συνθήκη για την ελευθερία, δηµιουργεί τη νοσταλγία. Ερωτεύεσαι και νοσταλγείς αυτό που ήταν ή και νοσταλγείς κάποιες φορές και αυτό που θα έρθει, µε µια αντεστραµµένη έννοια. Αυτή η νοσταλγία παρότι κάποιες φορές µπορεί να είναι διαλυτική, είναι και µια επαναστατική συνθήκη.
– Ο Άγγελος περιέχει πολύ από τον µυθιστορηµατικό Ευγένιο;
Θα απαντήσω µε αυτό που έλεγε ο Όσκαρ Γουάιλντ για «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ». Ό,τι δηλαδή ο Λόρδος Χένρυ είναι αυτός που ο κόσµος νοµίζει ότι είµαι, ο Μπάζιλ είναι αυτός που εγώ νοµίζω ότι είµαι και ο Ντόριαν είναι αυτός που θα ήθελα στην πραγµατικότητα να είµαι. Νοµίζω ότι κάτι τέτοιο ισχύει και µε την τριάδα, Ευγένιος, Πέτρος και Άγγελος, της παρέας του βιβλίου. Ο Ευγένιος σε ένα βαθµό είναι αυτός που θα ήθελα να είµαι, ο Πέτρος, παρότι έχω στοιχεία του σίγουρα µε υπερβαίνει, αλλά τελικά θεωρώ ότι περιέχω περισσότερο Άγγελο. Σε κάθε περίπτωση, µέσα από τους ήρωες «ξεφυλλίζεις» τον εαυτό σου και κάθε φορά «φωτίζεις» και µια όψη του, αναµειγνυόµενη µε άλλες ιδέες και πρόσωπα.
– ∆εν είναι τόλµηµα να γράψει κάποιος στις µέρες µας ένα βιβλίο 400 λέξεων δεδοµένου ότι οι αναγνώστες προτιµούν µικρότερα βιβλία και πολλοί εκδοτικοί αποφεύγουν να προχωρήσουν σε τέτοιες εκδόσεις;
Νοµίζω ότι κάποια πράγµατα δεν µπορείς να τα αφηγηθείς στη µικρή φόρµα εκτός αν είσαι εξαιρετικά ταλαντούχος και πετύχεις αυτή τη συµπυκνώση, που έχει η υψηλή ποίηση, ακόµα κι αν αυτή εκφράζεται σε µορφή πεζού. Η µεγάλη φόρµα σίγουρα στέκεται στον αντίποδα της εποχής και της µεταµοντέρνας προσέγγισης. Όµως το ίδιο το κείµενο, σαν µορφή και περιεχόµενο, όπως και ο ήρωας σε έναν µεγάλο βαθµό, στέκονται στον αντίποδα του µεταµοντέρνου και κάποιες φορές και σε εκφάνσεις του µοντερνισµού. Για παράδειγµα, είµαστε στην εποχή της µικρής φόρµας, που ταιριάζει µε τα social media. Αυτό, όµως, το αρνείται η φόρµα του συγκεκριµένου βιβλίου, ο ήρωας και σε µεγάλο βαθµό κι εγώ. Βέβαια, αν το πάρουµε διαλεκτικά, δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να δώσεις µια κατάφαση απέναντι σε κάτι, από το να το αρνηθείς. Κάθε άρνηση προϋποθέτει µια κατάφαση, την κατάφαση του βλέµµατος. Οπότε ναι µεν το αρνείσαι, αλλά στην πραγµατικότητα δεν µπορείς παρά να το αναγνωρίσεις.
Στον πυρήνα της ανάγκης να γράψεις τι βρίσκεται;
Η τέχνη και η λογοτεχνία είναι ένας τρόπος κατανόησης της πραγµατικότητας. Η λογοτεχνία και η τέχνη σού ανοίγουν διόδους κατανόησης, αρκεί να είσαι έτοιµος να τις αρπάξεις.
Ποια είναι η σχέση της λογοτεχνίας µε την πραγµατικότητα; Ο Μαγιακόφσκι έλεγε ότι η τέχνη πρέπει σαν φακός να µεγεθύνει την πραγµατικότητα. Για εσένα;
Εξαρτάται νοµίζω από την ιδεολογική θέση του καλλιτέχνη. Η ιδιώτευση του καλλιτέχνη, η αποµάκρυνση από την πραγµατικότητα και ο φραγµός που υψώνει µεταξύ του έργου του και κατ’ επέκταση του εαυτού του, µε το εξωτερικό περιβάλλον, είναι φαινόµενο που σήµερα έχει πάρει πολλές φορές εκρηκτικές διαστάσεις. Ο Μαγιακόφσκι από τη µεριά του ήταν ένας καλλιτέχνης επαναστάτης και αντιµετώπιζε την τέχνη του σαν όπλο και µέσο να φτάσει στις µάζες.
Σίγουρα, πάντως, η τέχνη σε σχέση µε την πραγµατικότητα σού δίνει πολλαπλούς βαθµούς ελευθερίας. Το πόσο θες εσύ να την αλλοιώσεις και να την προσαρµόσεις στα δικά σου θέλω, εξαρτάται από τη δική σου βούληση, τον στόχο σου, την ιδιοσυγκρασία σου και το περιβάλλον στο οποίο ζεις. Πάντως, για εµένα, η καλύτερη τέχνη σήµερα είναι αυτή η οποία πατάει στο έδαφος. Αυτή «µιλάει» σε µένα καλύτερα.
Ποια είναι η σχέση ανάγνωσης και συγγραφής για εσένα;
Η συγγραφή προϋποθέτει την ανάγνωση. Άλλωστε, όπως έχουν πει πολλοί, κάθε έργο έχει «κλέψει» καλλιτεχνικά από άλλους, κι ο συγγραφέας αφού «χωνέψει» µέσα του αυτό που πήρε το «µπολιάζει», µε ιδέες και το αποτυπώνει µε έναν νέο τρόπο. Μόνο µια καλλιτεχνική ιδιοφυΐα θα µπορούσε να µην έχει διαβάσει και να γράψει κάτι πραγµατικά αξιόλογο. Για όλους εµάς, όµως, τους ταπεινούς, νοµίζω, ότι το διάβασµα είναι η προϋπόθεση για να γράψουµε.
Σε µια εποχή που ο κόσµος δεν διαβάζει ιδιαίτερα και κυριαρχούν η οθόνη και η εικόνα, εσύ ως ένας άνθρωπος του βιβλίου πώς αισθάνεσαι;
Νοµίζω ότι κάποια στιγµή στο µέλλον όταν θα µας βλέπουν µε ένα βιβλίο στο χέρι θα µας αντιµετωπίζουν όπως βλέπαµε εµείς πριν µερικές δεκαετίες κάποιον µε ένα αλέτρι. Μπορεί, δηλαδή, το βιβλίο να είναι το αλέτρι του µέλλοντος, ένα µουσειακό είδος. Ίσως πάλι κυριαρχήσει το e-book και η φόρµα του µικρού διηγήµατος. Πάντως, και για εµένα, η ανάγνωση σε σχέση µε την εποχή καθίσταται όλο και πιο δύσκολη, λόγω των ρυθµών της ζωής. Έτσι από κάτι «φυσικό» που ήταν κάποτε πλέον θέτω αναγνωστικούς στόχους. Αν δεν υποβάλλω τον εαυτό µου σε αυτή την ιδέα, τότε οι πιθανότητες να διαβάσω µειώνονται δραµατικά.
Στην εποχή µας η αφήγηση ιστοριών µοιάζει να αµφισβητείται από µία πραγµατικότητα αποσπασµατικών εικόνων, ασύνδετων µεταξύ τους, κατά τη λογική των social media. Πλησιάζει η εποχή που δεν θα αφηγούµαστε ιστορίες;
Ζούµε στην εποχή όπου οι µεγάλες αφηγήσεις, µυθοπλαστικές, φιλοσοφικές κ.λπ., έχουν θεωρητικά καταρρεύσει. Βλέπουµε, όµως, ότι κάθε ιδέα όταν εγκαθιδρύεται γεννάει αυτόµατα και την αντίδρασή της. Υπάρχει, λοιπόν, συγχρόνως µια αίσθηση ότι αυτός ο κόσµος ο οποίος αρχίζει να δηµιουργείται έχει ένα κενό και ίσως από αυτή να ξεπεταχτούν αντιδράσεις, λογοτεχνικές, καλλιτεχνικές κ.ά. Υπάρχει ένας προβληµατισµός γύρω από την υποταγή στην οικονοµία της προσοχής, στο διάβασµα ως σκρόλινγκ κ.λπ. που παρότι κυριαρχούν, το πεδίο µοιάζει να είναι ανοιχτό. Αυτό θέλω να ελπίζω τουλάχιστον.
Η βιβλιοπαρουσίαση
Το µυθιστόρηµα «Ευγένιος Πράος – η ζωή και οι ατυχίες του νεαρού Ευγένιου εξιστορηµένες σε τρία µέρη», του Άγγελου Αλαφρού που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Άνω Τελεία» θα παρουσιαστεί σήµερα Σάββατο 13 ∆εκεµβρίου, στις 18:00 µ.µ., στο Θέατρο ΠεραΧώρα (Σµύρνης 22, Χανιά). Για το βιβλίο και τον συγγραφέα θα µιλήσουν οι: Άννα Λαµπαρδάκη (φιλόλογος) και Ειρηναίος Μαράκης (αρθρογράφος και ποιητής).
Είσοδος ελεύθερη.
