«Τα ψέµατα είναι η θρησκεία των σκλάβων και των αφεντικών»
Χαρακτηρίστηκε συγγραφέας για δύσκολους καιρούς, γιατί ζώντας στο πετσί του την ανέχεια, την ταπείνωση και την κοινωνική αδικία, µετέτρεψε αυτήν την εµπειρία σε λόγο, δράση και ιδεολογία.
Ο Μαξίµ Γκόρκι δεν αρκέστηκε να περιγράψει µια εποχή, όπου η Ιστορία έβραζε, προσπάθησε να την αλλάξει.
Γεννήθηκε πριν από 158 χρόνια, το Μάρτη του 1868, στο χωριό Νίζνι Νόβγκοροντ της Ρωσίας, και υπήρξε ο πρώτος που έδωσε φωνή στους «χωρίς φωνή». Στους εργάτες, στους άστεγους, στους περιθωριοποιηµένους και στους εξαθλιωµένους της τσαρικής Ρωσίας. Ήρθε σε επαφή µαζί τους, δούλεψε δίπλα τους από τα 10 του χρόνια, γνώρισε την εκµετάλλευση, την αθλιότητα, τη φτώχεια και τον κατατρεγµό. Βοηθός τσαγκάρη, λαντζέρης σε καράβι, αχθοφόρος στην Οδησσό, νυχτοφύλακας σε ψαράδικο, φούρναρης, καθαριστής καµινάδων, εργάτης στα χωράφια, ρακένδυτος και πεινασµένος έγραψε για τους προλετάριους, ως ένας από αυτούς.
Η προσφορά του Αλεξέι Μαξίµοβιτς Πέτσκοφ, όπως είναι το πραγµατικό όνοµα του Γκόρκι, δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία. Υπήρξε πολιτική, κοινωνική και βαθιά ανθρώπινη. Μέσα από το έργο του, αλλά και τη ζωή του, διαµόρφωσε ένα πρότυπο διανοούµενου που δεν στέκεται ουδέτερος. Που παίρνει θέση. Συγκρούεται. Αµφισβητεί. Γι’ αυτό και δεν είναι απλώς ένας µεγάλος συγγραφέας. Είναι µια συνείδηση σε διαρκή εγρήγορση, που δεν ανέχεται κάθε τι πλαστό και ψεύτικο.
«Τα ψέµατα» – έλεγε – «είναι η θρησκεία των σκλάβων και των αφεντικών. Η αλήθεια είναι ο θεός του ελεύθερου ανθρώπου».
Έγινε η φωνή των «αόρατων»
Σήµερα, σε έναν κόσµο που άλλαξε µορφή αλλά όχι ουσία, τα µηνύµατα του Γκόρκι αποκτούν νέα δύναµη. Οπως:
Η αξιοπρέπεια της εργασίας.
Για εκείνον, η εργασία δεν είναι µόνο µέσο επιβίωσης. Είναι µέσο αυτογνωσίας και κοινωνικής χειραφέτησης. Σε µια εποχή επισφαλούς εργασίας και «ευέλικτων» σχέσεων, η ιδέα αυτή επιστρέφει ως διεκδίκηση.
Η γνώση ως όπλο.
Ο ίδιος, σχεδόν αυτοδίδακτος, πίστευε βαθιά ότι η γνώση είναι η βάση της ελευθερίας. Οχι η επιφανειακή πληροφόρηση, αλλά η συνειδητή κατανόηση του κόσµου.
Η ανάγκη της συλλογικότητας.
Ο Γκόρκι δεν πίστεψε ποτέ στον ατοµικό σωτήρα. Η αλλαγή, για εκείνον, είναι συλλογική υπόθεση. Σε έναν κόσµο ακραίου ατοµικισµού, αυτή η θέση φαντάζει ανατρεπτική.
Η αποµυθοποίηση της εξουσίας.
∆εν χαρίζεται στους ισχυρούς. Κριτικάρει, αποκαλύπτει, αποδοµεί.
Το έργο του αποτελεί µια ζωντανή καταγραφή της κοινωνικής αθλιότητας, αλλά και της ανθρώπινης αντοχής, χωρίς να εξιδανικεύει. Η γραφή του είναι κοφτερή, σχεδόν ωµή, γιατί η πραγµατικότητα που περιγράφει δεν επιτρέπει ωραιοποιήσεις.
Στις «Σελίδες της Επανάστασης», όπως και στα θεατρικά και πεζογραφικά του έργα, ο Γκόρκι λειτουργεί σαν καθρέφτης µιας κοινωνίας σε αποσύνθεση. Και ταυτόχρονα σαν προειδοποίηση ότι καµία κοινωνία δεν µπορεί να σταθεί πάνω στη φτώχεια, στην εκµετάλλευση και την άγνοια.
Η φράση – κλειδί: Μια «τρίτη ηθική»
«Την ηθική των αφεντικών την αντιπάθησα, όσο και την ηθική των δούλων. Μια τρίτη ηθική έβλεπα να διαµορφώνεται µέσα µου. ∆ίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται».
Αυτή η φράση συνοψίζει όλη τη φιλοσοφία του Γκόρκι.
Η «ηθική των αφεντικών» δεν είναι παρά η ηθική της εξουσίας. Η «ηθική» που δικαιολογεί την εκµετάλλευση, την ανισότητα, την κυριαρχία. Είναι η λογική του «ισχυρού» που παρουσιάζεται ως φυσική τάξη πραγµάτων. Είναι απρόσωπη, τεχνοκρατική και υποδύεται την «αναγκαία». Μιλά τη γλώσσα της αγοράς, της αποδοτικότητας, της ανάπτυξης. Αλλά στο βάθος της διατηρεί την παλιά δοκιµασµένη συνταγή: Οι λίγοι αποφασίζουν, οι πολλοί προσαρµόζονται.
Η «ηθική των δούλων» δεν είναι η ηθική της αντίστασης. Είναι η ηθική της υποταγής, η αποδοχή της µοίρας, η µικροεκδίκηση, η εσωτερικευµένη ήττα. Είναι η ψυχολογία του ανθρώπου που δεν πιστεύει ότι µπορεί να αλλάξει τον κόσµο. Η σύγχρονη «ηθική των δούλων» εκφράζεται ως µοιρολατρία, δηλαδή πως «τίποτα δεν αλλάζει», «όλοι ίδιοι είναι», «κοίτα τον εαυτό σου». Μια µορφή παραίτησης που µεταµφιέζεται σε ρεαλισµό.
Εδώ βρίσκεται το επαναστατικό πνεύµα του µεγάλου συγγραφέα – που υπήρξε και στενός φίλος του Λένιν – ο οποίος µας καλεί να αρνηθούµε και τις δύο, επιλέγοντας τη συνειδητή δράση.
Η γνωστή φράση του, «δίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται», δεν είναι µια ποιητική εικόνα. Είναι ίσως από τις πιο δυνατές πολιτικές και ηθικές θέσεις του 20ού αιώνα. Είναι πολιτική πράξη, είναι κοινωνική ηθική, είναι πρόταση ζωής.
Σήµερα, στον 21ο αιώνα, η φράση αυτή αποκτά σχεδόν προφητική διάσταση.
Γιατί; Γιατί ζούµε σε µια εποχή όπου οι ανισότητες διευρύνονται, η εργασία αποδοµείται, η πολιτική απαξιώνεται και ο ατοµικισµός προβάλλεται ως λύση.
Κανένας µόνος του
Σε έναν κόσµο που προωθεί τον ανταγωνισµό, ο Γκόρκι συνεχίζει να υπενθυµίζει τη δύναµη της αλληλεγγύης. Να ζητά να µην αποδεχόµαστε την αδικία ως κανονικότητα και να στηρίζουµε όσους αγωνίζονται, όχι από οίκτο αλλά από κοινή µοίρα.
Ζητά από τον αναγνώστη και σήµερα να µετατρέψει τη σκέψη σε πράξη, τη γνώση σε στάση ζωής. Στον σηµερινό κόσµο, που συνηθίζει να εναλλάσσει τον κυνισµό µε την αυταρέσκεια, ο Γκόρκι επιµένει στην ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στον άλλον άνθρωπο και στην υπενθύµιση ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται, ούτε κατακτάται ατοµικά. Χτίζεται µέσα από σχέσεις, µέσα από συνειδητές επιλογές, µέσα από την άρνηση να αποδεχτούµε τον άδικο κόσµο όπως είναι.
Ο ίδιος είχε γράψει: «Πολύ νωρίς κατάλαβα πως τον άνθρωπο τον πλάθει η αντίστασή του στο περιβάλλον του». Ισως εκεί βρίσκεται και η µεγαλύτερη παρακαταθήκη του. Οχι στην περιγραφή της αδικίας, αλλά στην επιµονή ότι µπορεί να ανατραπεί.
Σήµερα, περισσότερο από ποτέ, ο Γκόρκι είναι µια πρόσκληση. Οχι µόνο να σταθούµε όρθιοι, αλλά και να µην αφήσουµε κανέναν να σηκωθεί µόνος.
Γιατί αν ήταν από µια µεριά και έβλεπε το αντίθετο, θα ακουγόταν να λέει: «Μικροαστός είναι κάποιος που προτίµησε τον εαυτό του»
.
Σηµείωση:
Το 1892 υιοθέτησε το όνοµα Γκόρκι που σηµαίνει «Πικρός» στα ρωσικά, αντικατοπτρίζοντας τις σκληρές εµπειρίες της ζωής του.
Σηµαντικά του έργα:
Μυθιστορήµατα: ‘’Η µάνα (το πιο εµβληµατικό του έργο)’’, ‘’Ένα καλοκαίρι’’, ‘’Η ζωή του Κλιµ Σαµγκίν’’.
Θεατρικά: ‘’Οι Μικροαστοί’’, ‘’Στο βυθό’’, ‘’Τα παιδιά του ήλιου’’.
Συνδέθηκε µε το Μαρξισµό, υποστήριξε την επανάσταση και έγινε ένα από τα κεντρικά πρόσωπα της σοβιετικής λογοτεχνίας.
Πέθανε στη Μόσχα στις 18 Ιούνη του 1936.
Σπύρος ∆αράκης πρώην πρόεδρος µαρτυρικής ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ πρώην ∆ήµαρχος Μηθύµνης και µέλος του ∆.Σ του ∆ικτύου Μαρτυρικών πόλεων και χωριών της Ελλάδος περιόδου 40΄- 45΄ (ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑΤΑ)
