Μουσείο Τυπογραφείας

ΑΠΟ ΤΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΜΑΣ:

Κυριακή της Τυροφάγου (10/3), και Καθαρή Δευτέρα (11/3), στον Τόπο μας!

xartaetos-kathara-deyteraΒ’ Μέρος

ΚΑΘΑΡΗ ΔΕΥΤΕΡΑ: Καθαρή Δευτέρα, λέμε κι εμείς εδώ στην Κρήτη, την επόμενη μέρα της Κυριακής της Τυροφάγου, γιατί πρωί – πρωί καθαρίζονται τα πιάτα, τα μαγειρικά σκεύη και λοιπά κουζινικά, με βραστό νερό και πολύ σαπούνι, για να φύγει κάθε απομεινάρι φαγητού, που “λερώνει”, είναι δηλ. πασχαλινό!

Κι ακόμη, «γιατί ο Χριστιανός καθαρίζει κι από πλευράς διατροφής, γιατί σταματά κάθε κρεάτινο φαγητό κι αρχίζει τα νηστίσιμα. Βγαίνει στο ύπαιθρο, ακριβώς για να τονίσει την έννοια του καθαρμού και της αλλαγής. Ως και το ψωμί της μέρας, ζυμώνεται νηστίσιμο, σαν τ’ άζυμα της Παλ. Διαθήκης, η λαγάνα».

Τα περισσεύματα των φαγητών της χθεσινής μέρας στο Κατσιδόνι της Σητείας, τα θάβανε και τα κλαίγανε… με μοιρολόγια, όπως:
“- Ο Κρέως εξεψύχησε, κι ο Τύρος αποθαίνει,
και ο καημένος ο Κουκάς, εις το τραπέζι μπαίνει!”.
“- Ο Λαζανάς ψυχομαχεί, κι ο Μακαρούνης κλαίει,
κι ο Κρόμμυδας σεισοραδεί, απάνω στο τραπέζι!”.
Εθιμο που συνεχίζουν και σήμερα!

Στα χωριά Σκορδύλλω και Παλαίκαστρο, της ίδιας επαρχίας, όλα τα φαγητά, που μείνανε από το αποκριάτικο τραπέζι, τα δίνουν “στσ’ όρθες των, για να κλωσίσουν!”…
Ο ήλιος, ως τόσο, έχει ψηλώσει ως δύο μπόγια, κι η ώρα να δούμε που θ’ ανοίξουμε τη Σαρακοστή φτάνει, καθώς φτάνουν και τα συγγενικά και φιλικά πρόσωπα, για να πάμε σ’ εξοχικό κοντινό μέρος, παραθαλάσσιο ή βουνίσιο, ν’ ανοίξουμε τη Σαρακοστή!

Το κέφι θαρρείς κι από χτες βράδυ συνεχίζει αμείωτο και σ’ όλην την διαδρομή, ώσπου να φτάσουμε, εδώ που συμφωνήσαμε!

Ενα μεγάλο υφαντό πεσκήρι, απλώνεται κάτω, στην πρασινισμένη ήδη γης, κι απάνω του στρώνουνται, πλούσια “τα ελέη του Θεού!”.

Λιμπίνοι γλυκαμένοι (τα “λουμπούνια” της Ανατολ. Κρήτης), παστολιές και ταραμάς, χαλβάς και παξιμάδι, ψαρές (στην ανατολική Κρήτη, θα τις ακούσουμε: “παπούλες”) και μαρούλια, φρέσκα κρεμμύδια και σκόρδα, ραπάνια και καλαμάρια, λαγάνα, κρασί και πορτοκάλια πολλά, συμπληρώνουν το εξοχικό… νηστίσιμο τραπέζι μας!

Αρχίζουμε από φλούδα πορτοκαλιού, για να πάρουμε, λέει, το ροδινό χρώμα του.
Κι ύστερα, ορεκτικά και κρασί… Τούτο το τραπέζι, θαρρείς κι αποζητά το πιοτό συνέχεια, για να… ποτίζει, ό,τι τρώμε, στο στομάχι μας, γιατί πίνουμε, ξαναπίνουμε, κι ευχολογούμε:
«-Καλή δύναμη, εμείς οι γερόντοι, να βγάλουμε τη Σαρακοστή!»
«- Καλή Σαρακοστή, να περάσουμε!»
«- Και στην Αγία Ανάσταση, ν’ αξιωθούμε!»
«-Ο Θεός να συχωρέσει των αποθαμένων μας»
Κι ενώ τρώμε και πίνουμε συνέχεια, δε… χορταίνουμε!

Το πιοτό όμως κι η εξοχή, φέρνουν κέφι κι αστεία, που ένα ένα, κάνουν την εμφάνισή τους!
Το πιο συνηθισμένο απ’ όλα; το βάψιμο της Καθαρής Δευτέρας. Χώρος διάδοσής του: Όλο το νησί!
Η παρέα δεν μπορεί να συγκρατηθεί απ’ τις αστείες γκριμάτσες των “αμουζουδομένων” των βαμμένων, κι όλοι μουτζουρώνουν όλους. Αλλος χρησιμοποιεί βερνίκι υποδημάτων, άλλος λουλάκι.

Η… εγχώρια όμως βαφική ύλη είναι ανεξίτηλη και κάνει θαύματα. Ας την γνωρίσουν όσοι την… αγνοούν, μπορεί να τους χρειαστεί φέτος!
«- Εμείς, παιδί μου, μας διηγείται η γερόντισσα της παρέας, στα μικράτα μας, τέθοια μέρα, αμουζουδόνουμάστονε με την αμουζουδιά του τσικαλιού γή του τηγανιού μας.
Τα πήλινα τσικάλια μας, επιάνανε, γύρου-γύρου, απ’ όξω αμουζουδιά πολλή. Το ίδιο και τα τηγάνια μας. Κι απού το λάδι που τριπηδούσε όντεν ετηγανίζαμε τσι πατάτες, έπινε κι’ η γι’ αμουζουδιά, κι’ εγινούντονε σαν την καλύτερη λαδομπογιά!

Το πρωί της Καθαρής Δευτέρας, κατά το έθιμο, ήθελε ν’ αλείψουμε τις παλάμες μας με λάδι και να τσι περάσουμε μια δυο φορές χαϊδευτικά γύρω γύρω απού το τσικάλι γη το τηγάνι μας. Κι’ ύστερα, τα χέρια μας σφιχτή γροθιά, δεν επροδούδανε το μυστικό τους, ώστε ν’ απαντήξουμε… τον τυχερό.
«-Καλώς το και καλώς μου το, πως το παχύνανε τα φαητά των Αποκράδω!
– Εφούσκωσες μάγουλα, εκατέβασες προγουλάκια, εγυάλισε το κούτελό σου! Χαρώ σε δα… και του Χρόνου!»
…Είχαμε κάμει τη δουλειά μας. Μα κι εμείς, δεν εγλυτώσαμε απού κάποιον άλλον. Κι ετσά λογιώς, “βάφουνταν” τότε σας ο κόσμος!»
(Πληροφ. Αναστασία χα Α. Αποστολάκη, Καμπανός Χανίων, 1983, ετών 76).

Το πέταγμα του χαρταετού, είναι πολύ νεότερης ηλικίας έθιμο, στην Κρήτη μας.
Απασχόληση των μικρών, μα παίρνει κι αρκετό χρόνο των μεγάλων. Απλώθηκε στη σημερινή του έκταση στον τόπο μας, τα τελευταία πιο πολύ χρόνια, κι εδημιούργησε λαογραφικό υλικό για μια ολάκερη μελέτη (από τα ζύγια ως το κεφάλι του, κι απ’ το στεφάνι ως τον σπάγγο. Από το γράμμα και το τηλεγράφημα που ανεβάζει, ως τις χαρές και τους συμβολισμούς του…). Μας κάνει πάντως και ξεχνιούμαστε ώρες, στο ν’ ατενίζουμε τον γαλανό ουρανό και τον φωτεινό ήλιο της Πατρίδας μας! «Να θωρούμε δηλ. ψηλά και να ξεχνούμε προσώρας… τα εγκόσμια» όπως τόσο εύστοχα τονίζει ο Δημ. Λουκάτος, στο έργο του: “Πασχαλινά και της Ανοιξης”.

– Ετσι κύλησε κι’ έφυγε και τούτη η χρονιάρα μέρα! Μαζί της πήρε μιαν περίοδο φαγοποτιού, σπατάλης, διασκέδασης και ευθυμίας. Μιαν περίοδο που χάρισε πλουσιοπάροχα ευχάριστες ώρες ξενοιασιάς και κεφιού. Τις είχαμε, τότε, ανάγκη, γι’ αυτό τις ζήσαμε και τις χαρήκαμε!
Ομως τούτη την ώρα του δειλινού τα σήμαντρα, στις εκκλησίες σημαίνουν. Και σημαίνουν Εσπερινό.

Ενα καινούριο στάδιο αρχίζει απόψε.
«Πάμε στο πρώτο Ντυνάμεω» λένε οι χωριανοί, και ξεκινούν για το «Κύριε των δυνάμεων» που ψάλλεται πρώτη φορά πάλι φέτος, σε τούτον τον όμορφο τόπο!
Η πασίχαρη κι οργιαστική Καθαρή Δευτέρα παραχώρησε ήδη τη θέση της στην “Κερά Σαρακοστή”. Κι εκείνη με τη σειρά της θα μας φέρει στο ειρηνικό λαμπροφόρο κι ελπιδοφόρο Πάσχα, που φέτος 2019, είναι στις 28 τ’ Απρίλη!

Γράψτε το σχόλιό σας

Συμπληρώστε την παρακάτω φόρμα με τα στοιχεία και το μήνυμά σας:
Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικα.

Σχόλια με υβριστικό, απειλητικό, ρατσιστικό ή άλλο περιεχόμενο που η συντακτική ομάδα κρίνει πως δεν προσφέρουν στο γόνιμο διάλογο, δεν θα δημοσιεύονται. Παρακαλούμε να αποφεύγετε τα greeklish.