Μουσείο Τυπογραφείας

Εντυπωσιακές αναγεννησιακές τοιχογραφίες

Στον Ιερό Ναό του Αγίου Παντελεήμονα στα Περιβόλια

Η δίκλιτη εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα/ Aγίου Δημητρίου.
(Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)Ο οικισμός Γαρίπα, των Περιβολίων αποτελεί σήμερα μία γραφική γειτονιά, στον δρόμο που οδηγεί προς Θέρισσο. H περιοχή φημιζόταν για τις φυσικές πηγές της οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν από τους Βενετούς για την υδροδότηση της πόλεως των Χανίων. Σύμφωνα με επίσημα έγγραφα η αρχή του έργου κατασκευάστηκε ανάμεσα στα 1551-1554 από τον Ρέκτορα Leonardo Loredan, στα κτήματα που άνηκαν στο φέουδο της οικογένειας Viaro.

Πομπή Ιεραρχών που κρατούν περγαμηνές με τη Θεία Λειτουργία. (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Πομπή Ιεραρχών που κρατούν περγαμηνές με τη Θεία Λειτουργία. (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Σε ύψωμα πλησίον της πηγής των Μπουτσουναρίων, βρίσκεται ο δίκλιτος ναός του άγιου Παντελεήμονα και άγιου Δημήτριου. Η εκκλησία είχε αναστηλωθεί και συντηρηθεί τμηματικά την περίοδο από τη 13η ΕΒΑ υπό την επίβλεψη του Μιχ. Ανδριανάκη. Ενώ το 2015 κατόπιν παρότρυνσης από την προϊστάμενη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων, κας Ελένης Παπαδοπούλου ολοκληρώθηκε η αποκάλυψη του τοιχογραφικού διακόσμου υπό την επίβλεψη του γράφοντα.

Η δίκλιτη εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα/ Aγίου Δημητρίου. (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Η δίκλιτη εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα/ Aγίου Δημητρίου.
(Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Ο ναός έχει γνωρίσει πολλές μετασκευές. Το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό της διάρθρωσης των εξωτερικών τοίχων εντοπίζεται στον νότιο τοίχο της νότιας εκκλησίας (Αγιος Δημήτριος) που διαμορφώνεται με τρία τυφλά αψιδώματα, παραπέμποντας στη μεσοβυζαντινή οικοδομική πρακτική του νησιού. Η τοιχοδομία του βόρειου ναού (Αγίου Παντελεήμονα) φέρει εκτεταμένες μετασκευές, οι οποίες δυσχεραίνουν τη χρονολόγησή του, παρόλ’ αυτά στο εσωτερικό τoυ υπάρχουν δύο στρώματα τοιχογραφιών.

Ομάδες Αγγέλων αποδίδουν λατρεία στον Χριστό (;). Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Ομάδες Αγγέλων αποδίδουν λατρεία στον Χριστό (;).
Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ)

Οι τοιχογραφίες του πρώτου (παλαιότερου) στρώματος αναπτύσσονταν σε 5 ζώνες. Οι δύο χαμηλότερες περιλαμβάνουν πομπές ιεραρχών οι οποίοι κατευθύνονται προς την αψίδα. Η πομπή του νοτίου τοίχου απεικονίζει 4 ιεράρχες με επικεφαλής επίσκοπο που φέρει περγαμηνή με την ευχή του Τρισαγίου Υμνου. Αντίστοιχη πομπή θα υπήρχε και απέναντι. Στη δεύτερη ανώτερη ζώνη του βόρειου τοίχου διατηρούνται δύο Ιεράρχες και στην αντίστοιχη ζώνη του νοτίου τοίχου διατηρείται μία πομπή από 4 Ιεράρχες, που μεταφέρουν λειτουργικά σκεύη και περγαμηνές με περικοπές από το κείμενο της Θείας Λειτουργίας. Επικεφαλής της πομπής είναι ο Αγιος Σπυρίδων, ο οποίος απεικονίζεται δεξιά του ημικυκλίου της αψίδας φέροντας το χαρακτηριστικό κάλυμμα της κεφαλής του.

Τα δύο στρώματα των τοιχογραφιών. Στο κάτω τμήμα διακρίνονται οι βυζαντινές τοιχογραφίες με τους ιεράρχες. Πάνω αριστερά διακρίνεται ο κίονας, το κιονόκρανο και τα ίχνη της κιονοστοιχίας  (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ).

Τα δύο στρώματα των τοιχογραφιών. Στο κάτω τμήμα διακρίνονται οι βυζαντινές τοιχογραφίες με τους ιεράρχες. Πάνω αριστερά διακρίνεται ο κίονας, το κιονόκρανο και τα ίχνη της κιονοστοιχίας
(Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ).

Οι συνθέσεις των πλαγίων τοίχων ολοκληρώνονται με την παράσταση της Ουράνιας Λειτουργίας στην αψίδα. Η παράσταση διαιρείται σε δύο πλαίσια. Δεξιά απεικονίζονται τρεις άγγελοι-διάκονοι που μεταφέρουν σε επιτάφιο τον νεκρό Χριστό. Αριστερά εικονογραφείται ο Χριστός-Αρχιερέας, ο οποίος επικουρείται από Αγγέλους διακόνους δίπλα από την Αγία Τράπεζα. Η τοποθέτηση της παράστασης σε αψίδα αποτελεί ιδιαιτερότητα για την Κρήτη. Η αλληλουχία των περικοπών από τις περγαμηνές των ιεραρχών και η αντιπαραβολή του συμβολισμού της Μεγάλης Εισόδου/Επιταφίου και της “ρεαλιστικής” πομπικής μεταφοράς των Δώρων από τους αγγέλους διακόνους υποδηλώνουν ότι ο “κτήτορας” -δηλαδή ο ιδιοκτήτης της εκκλησίας- ήταν ένας καλλιεργημένος μοναχός. Η μορφή του εντοπίστηκε στον νότιο τοίχο, όπου απεικονίζεται ένας καλόγερος να προσκυνά γονυπετής τη Δέηση του τεταρτοσφαιρίου της αψίδας.
Πάνω από τη Δέηση διακρίνεται με δυσκολία -λόγω των μεταγενέστερων χτυπημάτων- ένα πρωτότυπο συνονθύλευμα από διάφορες σκηνές, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει στο κεντρικό τμήμα μία σύνθεση που περιλαμβάνει αγγέλους που γονατίζουν μπροστά σε μία μετωπική μορφή εντός “δόξας”, που ταυτίζεται με τον Χριστό. Τόσο το θέμα όσο και η τοποθέτησή του στο κέντρο του θριαμβικού τόξου είναι σπάνια.

Αποκατάσταση της αναγεννησιακής ζωγραφικής του νότιου τοίχου (Α. Μαΐλης/Γ. Περιβόλα).

Αποκατάσταση της αναγεννησιακής ζωγραφικής του νότιου τοίχου (Α. Μαΐλης/Γ. Περιβόλα).

Η ζωγραφική της εκκλησίας δεν έχει άμεσα παράλληλα από την περιοχή των Χανίων. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά της ζωγραφικής μας επιτρέπουν να χρονολογήσουμε το πρώτο στρώμα των τοιχογραφιών στις αρχές του 15ου αι. Από το εικονογραφικό πρόγραμμα υποδεικνύεται ένα περιβάλλον θεολογικής εκζήτησης. Τα ιδιαίτερα σπάνια εικονογραφικά θέματα και ο συσχετισμός τους με τα αντίστοιχα θέματα του κλίτους του Αγίου Φανουρίου στο Βαλσαμόνερο δηλώνουν πνευματική καθοδήγηση από κάποιο κοινό μοναστικό κέντρο, αναδεικνύοντας την εξαιρετική σημαντικότητα της εκκλησίας των Περιβολίων.

Ψευδαισθησιακή τοιχογραφία στη Villa Farnesina, Ρώμη.

Ψευδαισθησιακή τοιχογραφία στη Villa Farnesina, Ρώμη.

Η αποκάλυψη του δεύτερου ζωγραφικού στρώματος, που κάλυψε τις ορθόδοξες τοιχογραφίες – απέδωσε εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αφαιρώντας τα επιχρίσματα του νοτίου τοίχου αποκαλύφθηκε τμήμα τοιχογραφημένης κιονοστοιχίας ιωνικού ρυθμού με θριγκό, κιονόκρανο και κίονα, που συνεχιζόταν κατά μήκος όλου του τοίχου. Τα ζωγραφικά ίχνη υποδηλώνουν την ύπαρξη ανάλογης διακόσμησης και στον βόρειο τοίχο. Η επεξεργασία του σχεδίου της τρισδιάστατης κιονοστοιχίας υποδεικνύει γνώσεις αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Η προβολή του αρχιτεκτονήματος μπροστά από ένα ουδέτερο φόντο από ώχρα δημιουργούσε μία οπτική ψευδαίσθηση δίνοντας την εντύπωση στον παρευρισκόμενο ότι βρίσκεται σε μία στοά με δύο ανοιχτές κιονοστοιχίες που οδηγούσαν στην αψίδα. Εκεί αποκαλύφθηκαν σταδιακά το 1998 και το 2016, δύο μεγαλογράμματες λατινικές επιγραφές, που κάλυψαν τις τοιχογραφίες του 15ου αι.
Η μεταγραφή και η μετάφραση των επιγραφών έγιναν από τους Στ. Παναγιωτάκη και Μαν. Πατεδάκη του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, τους οποίους ευχαριστώ για τη συμβολή τους. Η νότια επιγραφή αναφέρει: Οmnia quae petieritis in oratione credentes accipietis. Μετάφραση: «καὶ πάντα ὅσα ἂν αἰτήσητε ἐν τῇ προσευχῇ πιστεύοντες λήμψεσθε» και αποτελεί παραλλαγή χωρίου από τη λατινική μετάφραση του Ευαγγελίου του Ματθαίου (Κατά Ματθαίον 21.22).

Τα ερείπια της βίλλας Viaro. (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ).

Τα ερείπια της βίλλας Viaro. (Φωτ. Δ. Τομαζινάκης/ΕΦΑΧ).

Η δεύτερη επιγραφή αναφέρει: «Memento non esse linguam quae precetur, sed mentem, et si mens aliud agit, nihil oras.» Μετάφραση: «Να θυμάσαι ότι δεν είναι η γλώσσα που προσεύχεται αλλά ο νους, και αν ο νους σκέφτεται άλλα τότε η προσευχή σου δεν σημαίνει τίποτα)».
Η επιγραφή προέρχεται από το βιβλίο Ad animi excitationem in Deo, ένα εγχειρίδιο ιδιωτικής ευλάβειας, που συνέγραψε το 1535 ο ουμανιστής καθολικός λόγιος Juan Luis Vives. Συνεπώς στους τοίχους της αψίδας του Αγίου Παντελεήμονα έχουμε τρία κείμενα σχετικά με την ορθή πρακτική της προσωπικής ευλάβειας, υποδεικνύοντας ότι η εκκλησία σε αυτήν τη φάση χρησιμοποιήθηκε ως ιδιωτικό παρεκκλήσιο για την καθολική λατρεία. Η επιλογή αποσπασμάτων από το έργο του Vives, ίσως δεν οφείλεται μόνο στη δημοφιλία του έργου του. Ο ίδιος είχε διαγράψει μία σταδιοδρομία bon viveur – διανοούμενου σχετιζόμενου με αριστοκρατικούς κύκλους, συνδυάζοντας την καθολική πίστη με την αγάπη του για τη Ρωμαϊκή λογοτεχνία και τις αισθητικές απολαύσεις της εποχής του. Σε αυτήν την αναγεννησιακή ατμόσφαιρα, φαίνεται να ανταποκρίνεται η ζωγραφική των πλάγιων τοίχων. Ο ψευδαισθησιακός χαρακτήρας του διακόσμου, ο οποίος μεταμόρφωνε τους πλευρικούς τοίχους του ναού σε ένα σκηνικό με ανοιχτές στοές, μεταφέρει απόηχους από τις τρισδιάστατες απεικονίσεις κτηρίων του Baldassare Peruzzi στη Salla delle Prospettive της Villa Farnesiana, Ρώμη (περ. 1519).
Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι ο διάκοσμος αυτής της φάσης συνδέεται με έναν καλλιεργημένο καθολικό παραγγελιοδότη που είχε επαφή με τα τρέχοντα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του. Συνεπώς πρόκειται για κάποιον Ενετό ευγενή, ο οποίος σχετιζόταν με την περιοχή. Η απάντηση στο ερώτημα της ταυτότητας του παραγγελιοδότη βρίσκεται έξω από τον Αγιο Παντελεήμονα.
Σε απόσταση περίπου 200μ. από την εκκλησία βρίσκονται τα ερείπια μίας επαύλεως, η οποία άνηκε στην οικογένεια των ευγενών Viaro.
Ο πιο γνωστός εκπρόσωπος της είναι o Marcantonio (1542-μετά το 1604), αρχηγός του Φεουδαλικού ιππικού των Χανίων και προστάτης των γραμμάτων, στον οποίο ο ποιητής Γεώργιος Χορτάτσης αφιερώνει το έργο του “Πανώρια”. Οι πληροφορίες των συγχρόνων του μεταφέρουν την εικόνα ενός φεουδάρχη που παράλληλα με τα καθήκοντα του λειτουργούσε ως μαικήνας των Kρητικών λογίων. Τα παραπάνω υποδεικνύουν τον ενετό ευγενή ως ιδανικό υποψήφιο παραγγελιοδότη των τοιχογραφιών του δεύτερου στρώματος του Αγίου Παντελεήμονα. Συνεπώς η εκκλησία κατά το 16ο αιώνα μετατράπηκε σε καθολική και χρησιμοποιήθηκε ως το ιδιωτικό παρεκκλήσιο της οικογένειας Viaro, κατά την περιστασιακή παραμονή της στην έπαυλη της Γαρίπας.
Η αποκάλυψη των αναγεννησιακών τοιχογραφιών του δεύτερου στρώματος του Αγίου Παντελεήμονα αποτελεί μοναδικό εύρημα, καθώς για πρώτη φορά εντοπίζεται ένας ζωγραφικός αναγεννησιακός διάκοσμος στην Ελλάδα. Παράλληλα υποδεικνύει τους κρυμμένους θησαυρούς που βρίσκονται στην συνοικία των Περιβολίων, που μπορεί να μας προσφέρει νέα πολύτιμα στοιχεία κυρίως για την Βενετοκρητική ευγένεια και τη σχέση της με τον ντόπιο πληθυσμό. Για αυτόν το λόγο η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων -υπό την καθοδήγηση της κας Ε. Παπαδοπούλου- και τη συνδρομή του τμηματάρχη έργων κ. Ι. Χριστοδουλάκου, της υπεύθυνης συντήρησης κας Χ. Σγουράκη, του αρχιτεχνίτη κ. Ε. Τσιτσιρίδη και του γράφοντα καταρτίζει ένα πρόγραμμα συντονισμένης δράσης στα μνημεία της περιοχής. Τελειώνοντας αυτήν τη μικρή παρουσίαση ο γράφων οφείλει θερμές ευχαριστίες στους συντηρητές: Π. Δημητριάδου, Α. Καραπατάκη, Γ. Μακράκη, Γ. Σιγανάκη, Ι. Στεφανουδάκη, στους τεχνίτες της Εφορείας, στον φωτογράφο και στη σχεδιάστρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων καθώς και στον ιερέα και στους κατοίκους της περιοχής, όπως ο Γ. Αρετάκης, που συνέβαλαν καθοριστικά στην ανακάλυψη ενός σημαντικού πολιτισμικού κεφαλαίου για την ιστορία του Βενετοκρατούμενου ελλαδικού χώρου.

*Ο κ. Αθανάσιος Μαΐλης είναι αρχαιολόγος  της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων

The Design Bar
Maria Orfanoudaki

Γράψτε το σχόλιό σας

Συμπληρώστε την παρακάτω φόρμα με τα στοιχεία και το μήνυμά σας:
Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικα.

Σχόλια με υβριστικό, απειλητικό, ρατσιστικό ή άλλο περιεχόμενο που η συντακτική ομάδα κρίνει πως δεν προσφέρουν στο γόνιμο διάλογο, δεν θα δημοσιεύονται. Παρακαλούμε να αποφεύγετε τα greeklish.