Γράφει ο Γ. Π. ΕΚΚΕΚΑΚΗΣ
ekkekakg@otenet.gr
Η πρόσφατη μετάφραση του Ερωτόκριτου στα τούρκικα (πρβ. Αγγέλα Φωτοπούλου, Χαν. Νέα, φ. 17-1-2012, σ. 26) αποτέλεσε μια ακόμα απόδειξη της μεγάλης και διαχρονικής απήχησης του ποιήματος.
Το βιβλίο, όπως ήταν φυσικό, αποτέλεσε μια επιπλέον ενδιαφέρουσα πρόσκτηση για την κρητολογική βιβλιοσυλλογή μου. Για τον μεταφραστή Χακκί Μπιλγκεχάν και το ιστορικό της έκδοσης, βλέπω ότι έχουν ήδη γραφτεί διάφορα ενδιαφέροντα. Από τη μεριά μου, αδυνατώντας να διατυπώσω οποιαδήποτε γνώμη για το αποτέλεσμα του εγχειρήματος, περιορίζομαι να εκφράσω θαυμασμό για το τόλμημα, για το μέγεθος της προσπάθειας και για τις ιδέες που διαμόρφωσαν την όλη δομή του βιβλίου.
Οι δικές μου προσωπικές σκέψεις από το πρώτο φυλλομέτρημα επικεντρώθηκαν, εξαρχής, σε μια άποψη διατυπωμένη από παλιά. Για μια ακόμη φορά, αναρωτήθηκα αν ο Ερωτόκριτος είναι, πράγματι, το μεγαλύτερο εκδοτικό 'μπεστ σέλερ' όλων των αιώνων παγκοσμίως(1), μετά την Αγία Γραφή[;]. Και είναι εδώ, ακριβώς, που αρχίζουν τα περίεργα: Δεν φροντίσαμε εγκαίρως και δεν έχομε σήμερα πλήρη εικόνα της εκδοτικής πορείας του έργου. Oταν κάποτε αναγκαστήκαμε να καταγράψομε αναδρομικά τα βιβλία μας, ήταν αργά. Στην προκειμένη περίπτωση, οφείλω να πω ότι, παρά τις πολύχρονες και επίμονες δικές μου προσπάθειες, ο κατάλογος των εκδόσεων του Ερωτόκριτου που για την ώρα διαθέτω(2) φαίνεται να απέχει ακόμη πολύ από την ολοκλήρωσή του. Αν πάρομε τους δύο πρώτους αιώνες της εκδοτικής πορείας του έργου, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν τη σημερινή μας άγνοια, αποτέλεσμα μιας παλαιότερης αβελτηρίας: Από το 1713 μέχρι το 1913, οι εκδόσεις που έχουν διασωθεί είναι μόλις 48, εκ των οποίων οι 12 υπάρχουν μόνο σε Βιβλιοθήκες του εξωτερικού. Oσο για τις Δημόσιες Βιβλιοθήκες της Κρήτης, τα παλαιά αντίτυπα του κρητικού αριστουργήματος που αυτές διέσωσαν είναι ελάχιστα και, πάντως, κανένα παλαιότερο του 1859!
Πέρα από τις εκδόσεις που τις χαρακτήρισα 'υπαρκτές', υπάρχουν, βεβαίως, και οι λεγόμενες 'λανθάνουσες', αυτές δηλαδή για τις οποίες έχομε μόνο πληροφορίες ή που η ύπαρξή τους συμπεραίνεται εμμέσως. Oλες μαζί, πάντως, δεν ξεπερνούν τις 60, αριθμός που, σίγουρα, απέχει από τον πραγματικό. Αρκετές είναι οι ενδείξεις που συνηγορούν σ’ αυτό, σύμφωνα με το νόμο των πιθανοτήτων. Για παράδειγμα, πολλές υπαρκτές εκδόσεις έχουν διασωθεί σε ένα και μόνο αντίγραφο ενώ άλλες αποτελούν πρόσφατα ευρήματα. Είναι ενδεικτικό ότι γνωρίζομε μια μόνο έκδοση του 1713... αλλά και του 1913.
Το γεγονός ότι στις Βιβλιοθήκες μας δεν υπάρχουν παρά ελάχιστες εκδόσεις του σπουδαίου έργου έχει την εξήγησή του: Ατυχώς, κατά την περίοδο που αυτές οργανώνονταν κυριαρχούσε ένας άκριτος λογιοτατισμός, με αποτέλεσμα οι αρμόδιοι να μην ενδιαφέρονται για τις λαϊκές εκδόσεις, τις οποίες αποκαλούσαν περιφρονητικά 'φυλλάδες'. Eτσι, σήμερα, από τη μια αναγκαζόμαστε να ανατρέχομε στις ξένες Βιβλιοθήκες και να τους ζητούμε στοιχεία για δικά μας βιβλία ενώ από την άλλη συμβαίνει το εξής εξωφρενικό: Αν, για παράδειγμα, κάποιος Κρητικός τύχει να βρει σε παλαιοπωλείο του εξωτερικού μια παλιά έκδοση του Ερωτόκριτου δεν μπορεί να τη φέρει στην Κρήτη, αν είναι τυπωμένη πριν από το 1831.
Αν το κάμει, διατρέχει τον κίνδυνο να συλληφθεί και να καταδικαστεί!
Η αξία του κρητικού ποιήματος για το οποίο ο λόγος, δεν φαίνεται μόνο από το πλήθος των επανεκδόσεών του.
Για τη γενικότερη απήχησή του, διαχρονικά, υπάρχουν απίστευτες μαρτυρίες. Λέγεται, για παράδειγμα, ότι ακόμη και αγράμματοι Κρητικοί γνώριζαν από στήθους ολόκληρο το ποίημα. Οι μεταφράσεις, οι παραφράσεις, οι κριτικές εκδόσεις και οι κάθε είδους δευτερογενείς δημιουργίες οι επηρεασμένες από το ποίημα είναι δυσμέτρητες. Το γεγονός μού είχε δώσει την ιδέα παλαιότερα να συγκεντρώσω υλικό και να εκδώσω (σε λίγα αντίτυπα) ένα Λεύκωμα (βλ. εικόνα). Αυτό έγινε πριν από 15 περίπου χρόνια.
Τώρα βλέπω ότι, στο μεταξύ, έχουν προκύψει νέα δεδομένα, όπως η πρόσφατη τούρκικη μετάφραση. Και χρησιμοποιώ τη λέξη 'πρόσφατη', διότι δεν πρέπει να ξεχνούμε και τον 'τούρκικο Ερωτόκριτο' που είχε φέρει στο φως(4) η Στέλλα Αλιγιζάκη, πριν από 25 περίπου χρόνια (βλ. εικόνα).
Στην εισαγωγή εκείνου του Λευκώματος, μεταξύ άλλων, υπήρχαν και η εξής δύο προβλέψεις:
α) Η έρευνα στις Βιβλιοθήκες του κόσμου με τις δυνατότητες που η τεχνολογία προσφέρει πλέον, θα φέρει στο φως άγνωστες εκδόσεις του έργου.
β) Αντίτυπα που εμείς τα περιφρονήσαμε, ενδέχεται να τα έχουν διαφυλάξει οι Τουρκοκρήτες. Και οι δύο προβλέψεις επαληθεύτηκαν.
Θέλω να πιστεύω ότι η επιμονή μου για εξαντλητική καταγραφή όλων των παλιών κρητικών εκδόσεων δεν θα θεωρηθεί εμμονή ή ανούσια σχολαστικότητα. Μετά την παρατήρηση αυτή, κάνω την εξής έκκληση στους αναγνώστες: Αν κάποιος τυχαίνει να έχει ένα παλιό Ερωτόκριτο, ή οποιοδήποτε φυλλάδιο σχετικό με την Κρήτη, ας αναρωτηθεί αν αυτό είναι καταγραμμένο ή όχι.
Σημειώσεις:
(1) Το ίδιο έχω ακούσει να λέγεται και για τη 'Θυσία του Αβραάμ', έργο που, για πολλούς, ανήκει στον ίδιο δημιουργό. Νομίζω εντούτοις ότι, απλώς, οι εκδόσεις της 'Θυσίας' που έχουν διασωθεί είναι περισσότερες
(2) Κάποια ιδέα της εκδοτικής πορείας του έργου μπορεί να πάρει κανείς από το παράρτημα που έχω προσαρτήσει στο τέλος του Γ’ τόμου της βιβλιογραφικής εργασίας μου. Βλ. Γ.Π. Εκκεκάκης, Τα Κρητικά Βιβλία, Γ’, Ρέθυμνο 2001.
(3) Είναι γνωστό ότι η θεωρούμενη ως πρώτη έκδοση, αυτή του 1713, αποτελεί το μεγάλο απόκτημα της Γενναδείου Βιβλιοθήκης των Αθηνών. Οσο γι’ αυτή του 1913, έχει εντοπιστεί αντίτυπο μόνο στη βιβλιοθήκη του Ρεθεμνιώτη ερευνητή και συγγραφέα Κ.Η. Παπαδάκη.
(4) Βλ. Στέλλα Αλιγιζάκη, 'Τα οθωμανικά βιβλία της Βιβλιοθήκης Χανίων', ετήσια έκδοση
ΧΑΝΙΑ/1988, σ. 58.
VIDEO 
ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ
Συμπληρώστε την παρακάτω φόρμα με τα στοιχεία και το μήνυμά σας:
Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικα.